Konu özeti

Sessizlik artık parayla satın alabildiğimiz fiziki bir özellik. Gürültü engelleyemeyen bir kulaklık, bizim için soğutmayan bir buzdolabı gibi. Emlakta bile böyle. Manhattan'da yeni lüks daireler ses yalıtımıyla satılıyor; bir penceresi yeni bir araba parasına geliyor. Ecohome “sessiz mimarlık” kavramını 2026’nın mimari akımı ilan etti. Kapılar, paneller “içeri ses girmesin” diye tasarlanıyor.

Gürültüye katlanamıyoruz. New York’ta yılda 700 binden fazla gürültü şikayeti yapılıyor. İstanbul’da klaksonlar, inşaat sesleri, yaratıcılıkta sınır tanımayan okul zilleri. Artık sessizlik istiyoruz, bunu satın almaya hazırız. Çok para ödemeye de.

Peki kulağımız neden bu kadar tahammülsüzleşti?

Sessizliğe gösterdiğimiz iştah, dışarıdan değil “içeriden” kaynaklanıyor olabilir mi?

Konu derinliği

Bizim nesil can sıkıntısının varsayılan ayar olduğu bir simülasyonda büyüdü. Sadece analog deneyimlerden bahsetmiyorum.

• Günaşırı elektriğin kesildiği ve saatlerce geri gelmediği bir gerçeklik. Evdeki insanlarla, hayatta en sevdiğimiz kişilerle konuşmak zorunda kaldığımız bir gerilim filmi.

• Şehirler arası otobüslerde 10 saat camdan dışarı bakıp “düşündüğümüz” bir kıyâmet.

• Klozete oturup tuvaletimizi yaparken ekranla değil çamaşır makinesi ile göz göze geldiğimiz bir alternatif gerçeklik.

Ve bu can sıkıntıları, Orhan Veli’nin ihmal etmemesi gerektiği kadar bedavaydı.

Ama şimdi hepsi bir tık daha pahalı. 18-24 yaş arası gençler arasında pandemi sonrası “aptal telefon” satışları yüzde 148 arttı. Light Phone III diye bir cihaz çıktı: 799 dolar, sosyal medya yok, tarayıcı yok, app dükkanları yok. Bir nesil önce bedava olan can sıkıntısı ve sessizlik, premium paketlerle bize ve çocuklara geri satılıyor.

Belli ki sıkılmayı özlüyoruz, peki neden?

2001’de nörobilimci Marcus Raichle şunu fark etti: İnsan beyni “hiçbir şey yapmadığında” sönmüyor, farklı bir evreye geçiyor. Görev odaklı ağlar kapanıyor, yepyeni bir pencere açılıyor. Raichle buna Default Mode Network (DMN) adını verdi.

Varsayılan mod ağı.

DMN evresinde beynimiz şunları yapmaya başlıyor: Hatırlama. Hayal kurma. Geleceği planlama. Hayatımızın hikâyesini kendimize yeniden anlatma. Kim olduğumuzu bize öğretme. Kendini keşfetme. Z jenerasyonunun ‘kanka dün gece yine overthink’ledim’ (aşırı düşündüm, bir şeyleri kafaya taktım) dediği eylemden bahsetmiyorum.

Sadece düşünme.

Bu bir iç yolculuk. Beynimiz bir işle meşgulken bunları yapamıyor. ‘Kendini’ ihmal ediyor.

Bir filmi izlerken sıkıldık mı? Dikkat ağı sönüyor, DMN açılıyor. Beyin ekrandaki sahneden ayrılıp daha derinlemesine düşünmeye başlıyor. Sıkıldığımız o sıkıcı an, aslında bizim zihnimizle kafa kafaya verme fırsatımız. (Belki de SHOW TV’deki ortak adı ‘Çılgın takip’ olan 3 dolarlık filmlerin kıymetini bilemedik)

Filozof Byung-Chul Han da meselenin felsefik altyapısını tanımlayan isimlerden. Han, Foucault’a gönderme yaparak “yapamayacağımız şeylerin olduğu bir toplumun” ortada kalmadığını söylüyor. Artık “başarı toplumunda” debeleniyoruz. Markalar bize hiçbir şey imkansız değil diyor. Sen buna değersin diye gaz veriyor. Biz de aynaya sürekli “Evet, yapabilirim” diyoruz.

Sonuç? Tükenmişlik ve depresyon.

Han’ın en çarpıcı metaforu şu: Modern hayatın bir meziyet gibi sunduğu çoklu görev (multitasking) bizi vahşi doğada hayatta kalmaya çalışan bir hayvana çeviriyor. Su içen bir hayvan, aynı anda etrafa bakmak, sesi dinlemek, yavrusunu kollamak zorunda. “İş arasında WhatsApp’a bakıp Instagram’ı kaydırırken Teams’e cevap yazmak, bir yandan yukarıdaki ekranda piyasaları takip etmek” tam olarak bu. Av olmaktan korkan bir hayvanın tetikteliği. (Belki bir belgeselde kendimizi izlesek ikna olabiliriz)

Bizi avlayan ne? Algoritma. Bildirim. Titreyen ekranlar.

Öldürülme korkusu yaşayan hayvanın canı hiç sıkılmıyor. Han’a göre derin can sıkıntısı kontemplasyonun, yani kendine ait bir hikâye kurabilmenin ön koşulu. Bu gittiğinde yaratıcılığımız da kapıdan çıkıyor, yanında benliğimizi de götürüyor.

Ortamlarda kafa açın

Premium sessizliğe bir servet döküp evimizin ses yalıtımını şahane hale getirdiğimizde gürültüden kurtulmuş oluyor muyuz? Mesai sonrası ‘ütopya’ şirketimizden gelen mesajı, ‘Ya ben kontemplasyonlardayım, aramayın beni’ diye tersleyebilir miyiz? Hayır. Beynimizi DMN moduna getirecek ve Nuri Bilge’yi kıskandıracak kadar büyük boşluklar artık “canımızı sıkacak” kadar pahalı. Kelle fiyatına hürriyet, esirlik bedava.

Peki ne yapacağız?

Instagram’da bir şeyler satan hesaplar, fiyat soranlara tuhaf şekilde şöyle yanıt veriyor: “DM’den iletilmiştir.”

Belki DM’leri yani direkt mesajları bazen kapatabilmeliyiz. Onun yerine DMN’i açtığımız küçük alanlar yaratmaya başlayabiliriz. Kim bilir bunu başarırsak kendimizle ilgili öğrendiğimiz şeyleri de sevdiklerimizle paylaşmak mümkün olur:

“Fiyat DMN’den iletilmiştir.”

Video önerisi

Kitap önerisi

Podcast önerisi

Finding Focus - Odağını Bulmak — Hidden Brain (NPR)

Konuk: Gloria Mark, Ocak 2024 (~50 dk, İngilizce)

UC Irvine’dan dikkat araştırmacısı Gloria Mark’ın 20 yıllık sahada ölçümü tek bir cümleye sığıyor: Bir bilgisayarın önünde ortalama insanın bir göreve ayırdığı süre 2004’te 2,5 dakikaydı; bugün 47 saniye. Ama Mark dikkati “her zaman açık tutulması gereken bir lamba” gibi düşünmüyor; beyin “ritimle” çalışıyor; ona göre odak ve gevşeme dalgalar halinde gelmeli. Ve gevşeme DMN’in açıldığı zamana denk geliyor. Mark’a göre bunu yapamazsak sadece dikkat değil, ruh sağlığı da elden gidiyor.

Share

Kaynaklar:

- Marcus E. Raichle ve diğ., *[A default mode of brain function](https://www.pnas.org/doi/10.1073/pnas.98.2.676)*, Proceedings of the National Academy of Sciences, 2001 — DMN’in tanıtıldığı orijinal yayın.

- Byung-Chul Han, *[Yorgunluk Toplumu](https://www.kitapyurdu.com/kitap/yorgunluk-toplumu/663810.html)*, çev. Samet Yalçın, İnka Kitap, 2025 — orijinal: *Müdigkeitsgesellschaft*, 2010.

- Emma Ayers, *[Generation Z is bringing back the flip phone — young people go on a ‘dopamine diet’](https://www.washingtontimes.com/news/2025/apr/18/generation-z-bringing-back-flip-phone-young-people-go-dopamine-diet/)*, Washington Times, Nisan 2025.

- *[Luxury New York Condos Turn to Soundproofing](https://therealdeal.com/national/2023/08/13/luxury-new-york-condos-turn-to-soundproofing/)*, The Real Deal, Ağustos 2023.

- *[Silent architecture and acoustic wellness: the 2026 building trend](https://www.ecohome.net/en/guides/4176/silent-architecture-focusing-on-acoustic-wellness-in-homes/)*, Ecohome, Mart 2026.

- *[Noise tops NYC’s 311 complaints list in 2024](https://www.fox5ny.com/news/noise-tops-nycs-311-complaints-list-2024)*, FOX 5 NY.

- *[Minimalist Light Phone III launches March 27](https://techcrunch.com/2025/03/13/minimalist-light-phone-iii-launches-march-27/)*, TechCrunch, Mart 2025.

Pazar gecesi, on bire çeyrek var. Yiğit yatakta uyumak üzere. Telefon komodinde titriyor; Slack bildirimi. Açıyor, bakıyor, kapatıyor. Yatakta doğruluyor, bilgisayarı açıp kendisinden istenilen işi yapıyor. Sonra eli telefona ve LinkedIn’e gidiyor. Sayfanın ortasında takım elbiseli bir adam var, elinde mikrofon. “Haftada 90 saatten az çalışıyorsanız dünyayı değiştiremezsiniz” diyor. Yiğit beğeni atıyor. LinkedIn’i aşağı kaydırıp diğer tüm çalışkan yiğitleri beğeniyor. Pazartesi mesaisine 5 saat kaldı. Telefonu yastığın altına itiyor.

Uyandığında kendisini iyi hissedecek. Çünkü Yiğit biliyor; yaptığı iş ondan çok daha kıymetli. Sabah kalktığı gibi konfor alanından çıkmak Yiğit’i mutlu ediyor. Herkese nasip olmaz böyle kıymetli iş.

Konu Özeti

İki haftadır sosyal medyamız bir röportajı konuşuyor. 2018’de yayınlanan videoda Türkiye’nin ilk yazılım ‘unicorn’unun kurucu ortaklarından biri şöyle diyordu:

“Burası bir şirket değil, ütopya. Buraya primler, sağlık sigortası için geliyorsan hiç konuşmayalım. Evlenirmişçesine seçtiğim insanlar bunlar. Günde 18 saat harcadığım insanlarla aynı ateşi paylaşıyor olmam çok önemli.”

Yedi yıl sessizce bekledi bu konuşma, geçen hafta patladı. Aynı şirketin üst yöneticilerinden biri eleştirilere (tabii ki) LinkedIn paylaşımıyla cevap verdi: “Şimdi 18 değil, 19 saat çalışıyoruz :)” Cümlenin sonundaki gülen yüz önemliydi.

Ütopyaların olmazsa olmazıdır; pasif agresif gülücük emojileri.

Konu Derinliği

Thomas More 1516’da bu ütopya kelimesini uydurduğunda, aslında bir oyun oynuyordu.

Ou-topos: Yunanca, hiçbir yer.

Eu-topos: Yunanca, iyi yer.

Telaffuzları aynı, yazılışları farklı. More bu iki anlamı üst üste bindirdi. Eserde ütopya adasını anlatan gezginin adı ise Hythlodaeus’tu. Anlamı “saçma konuşan.” Yani More, en baştan kendisini ele veriyordu. Hiçbir yerde olmayan iyi bir yer hakkında, saçma konuşan bir adam.

Ama distopyalarda oyun yok. 1932’de Aldous Huxley Brave New World’ü yayımladı. Distopyası Orwell’inki gibi kasvetli değildi. Kimse kimseyi dövmüyordu. Tam tersi, herkes mutluydu. Çünkü herkes soma adında bir hap yutuyordu. Adı bizim için fazla ironik olan bu hap, mesai sonrası dağıtılıyordu. Çalışan işine zorla değil, tutkuyla bağlıydı. Aile, sanat, yalnızlık, hüzün ve yas. Hepsi yasaktı. Çünkü mutsuzluk verimsizlikti.

Huxley, 1946’da romana yazdığı yeni önsözde şunu dedi:

“Gerçekten verimli bir totaliter devlette, tüm güce sahip patronlar ve onların emrindeki yönetici ordusu, bir köle nüfusunu zorlamaya gerek kalmadan kontrol eder; çünkü o köleler köleliklerini severler.”

Buradaki anahtar kelime: Sevmek.

Patronların ama en çok da teknoloji sektörünün sırtını yasladığı fiil bu. “Burada konfora yer yok” sloganıyla yetenekleri kendisine çeken şirketlerden bahsediyoruz. Çünkü işçi konforsuzluğu ‘sever’. Konfor gibi olumlu bir sözcüğü öcü gibi gösteren bir sistem, huzursuzluğu verimsizlik olarak gören Huxley kehanetinin bir uzantısı.

Konfor veya özel hayat dengesi istemiyoruz, çünkü buna hakkımız olduğunu düşünmüyoruz. Bu kafaya gelmek için kimyasal bir hap da kullanmıyoruz.

LinkedIn var.

Ama Huxley’nin gözden kaçırdığı küçük bir detay mevcut. Gönüllü kölelik tek başına bu sistemi çalıştırmaya yetmiyor. Patronların da kendi aralarında anlaşmalar yapması gerekiyor. Buna da centilmenlik diyorlar. Yine korkunç bir eylemin zarif bir şekilde paketlendiği bir vaka.

Türkiye Rekabet Kurulu 26 Temmuz 2023’te bir karar verdi: “İşgücü piyasasına yönelik centilmenlik anlaşmaları nedeniyle” 16 şirkete toplamda 151 milyon lira ceza. Kararda kullanılan teknik tabir tek kelimeydi: Kartel. “Neymiş bu centilmenlik?” diye merak edenler için özetleyeyim: Birbirimizin çalışanını işe almayalım anlaşması. Onlar için gidecek yerleri öyle kısıtlayalım ki günde 18 saat çalışacakları konforsuz bir hayatı onlara ütopya diye rahatça itekleyelim.

Bu bize has bir durum mu? Hayır. 2010’da ABD Adalet Bakanlığı; Apple, Google, Adobe, Intel, Pixar, Lucasfilm ve Intuit’in birbirinden eleman almama anlaşmasını ortaya çıkardı. Steve Jobs kendi eliyle “ayartmama” listeleri yapıyordu. 2015’te dört şirket 415 milyon dolarlık uzlaşmaya razı oldu. 2025’te Chicago Üniversitesi’nden Eric Posner ve Ruth Zheng bu “centilmenliğin” çalışanlardan ne kadar çaldığını ortaya çıkardı: 30 yıl boyunca, 40’tan fazla şirkette 3,1 milyar dolar maaş kaybı.

Adam Smith bunu 250 yıl önce Ulusların Zenginliği kitabında yazmıştı: “Patronların gizli anlaşmalarını nadiren duyarız, işçilerinkini sıkça. Ama patronlar nadiren anlaşır sananlar, dünyayı da konuyu da bilmeyenlerdir.”

Ortamlarda Kafa Açın

Çalışma hayatı iki distopya katmanında birden yaşıyor. Üstte Smith ve Posner’ın gösterdiği patron katmanı: Çalışanın haberi olmadan sıkışılan eller. Altta Huxley’in distopyası; yutulan Soma’lar ve gönüllü kölelik.

• Alt kat çalışanın razı olmasını sağlıyor.

• Üst kat seçeneksiz kalmasını.

İki katman birbirini tutuyor. Biri çökerse diğeri de çöker.

Çünkü sabahları gittiğimiz yer basit bir şirket değil, bir ütopya :)

Kitap önerisi

Cesur Yeni Dünya — Aldous Huxley (İthaki Yayınları, çev. Ümit Tosun)

Yazıdaki Huxley alıntısı romanın gövdesinde değil, 1946’da kendisinin eklediği önsözden. Türkçe baskıların çoğunda bu önsöz yok. İngilizce orijinal baskıyı (Vintage Classics) da göz ucuyla taramaya değer.

Video önerisi

Podcast önerisi

Başarı Toplumu ve Narsisizm, Depresyon, Kaygının Yükselişi (Philosophize This!, Stephen West, Eylül 2023, ~32 dakika, İngilizce)

Videoyu izlediyseniz, konunun derinlerinde bir podcast. Koreli-Alman filozof Byung-Chul Han'ın "başarı toplumu" (achievement society) kavramını sade dille açıyor. Han'ın temel tezi: Artık disiplin toplumunda değiliz; kimse kafamıza silah dayamıyor. Onun yerine bir "başarı toplumu" var: Kimse zorlamıyor, herkes kendi kendini zorluyor.

Kaynaklar

Rekabet Kurulu, “İşgücü Piyasasına Yönelik Centilmenlik Anlaşmaları Soruşturması,” 26 Temmuz 2023, Karar No: 23-34/649-218. https://www.rekabet.gov.tr/tr/Guncel/isgucu-piyasasina-yonelik-centilmenlik-a-eabd47edff30ee118ec500505685da39

Aldous Huxley, Brave New World Revisited (Harper & Brothers, 1958). Tam metin: https://www.huxley.net/bnw-revisited/

Eric A. Posner & Ruth Zheng, “The Silicon Valley No-Poach Conspiracy,” University of Chicago Law School Research Paper No. 25-18, May 2025. https://ssrn.com/abstract=5245922

Sıfırdan Globale podcast, “#11 Insider’ın Pazarlama Direktörü ve Ortaklarından Merve Nazlıoğlu,” 27 Ağustos 2019. https://sifirdanglobale.com/podcast/insider-merve-nazlioglu/

Hukuki Haber, “Rekabet Kurulundan İşgücü Piyasalarındaki Centilmenlik Anlaşmalarına Ceza,” 2 Mart 2026. https://www.hukukihaber.net/rekabet-kurulundan-isgucu-piyasalarindaki-centilmenlik-anlasmalarina-ceza/

Paylaş

Hemen abone olun

Konu Özeti

Aynı konuda birbirine zıt iki rapor önüme düştü.

1. 3 bin milyarder sürekli daha zengin oluyor. Bir yılda 2,5 trilyon dolarlık servet artışı. İnsanlığın alt yarısının toplam servetine yakın. AB ülkelerinin üçte ikisinde orta sınıf 2006’dan beri küçülüyor. Türkiye'de bir yılda taksitli kredi kartı harcamaları 4 trilyon TL'ye çıktı. 1,2 milyon kişi kart borcu yüzünden takibe düştü. Hikaye net: Orta sınıf eriyor.

2. 1979’da Amerikalı ailelerin yüzde 10’u üst-orta sınıftaydı; 2024’te bu oran yüzde 31. Tarihte ilk kez, ABD’de ailelerin çoğunluğu çekirdek orta sınıfın altında değil, üstünde. Yoksul ya da yoksulluk sınırındakilerin oranı yüzde 30’dan yüzde 19’a düştü. Fortune’un manşeti şöyleydi: Orta sınıf zenginleşti ama daha fakir hissediyor.

İkisi de doğru. İkisi de benzer verilere bakıyor. Nasıl?

Cevap şu: Orta sınıfın iki tane bedeni var. Biri cüzdanı. Diğeri gözü. Cüzdan zenginleşti, göz fakirleşti. Ve orta sınıf bir “gelir dilimi” olmayı uzun zaman önce bıraktı. Orta sınıf artık bir bakış açısı.

Konu derinliği

Harvard psikologu Dan Gilbert yıllar önce şunu söylüyordu: Parayı ne kadar çok kazandığımız bizi mutlu etmiyor; çevredekilerden ne kadar fazla kazandığımız bizi ilgilendiriyor. Aynı şey “az kazanmak” için de geçerli. Okulu düşünün; herkesin boş kağıt verdiği bir sınavda alınan sıfır, başarısızlıktan çok bir “meydan okuma” gibi değil miydi?

Easterlin 70’lerde bunu daha kaba şekilde kurgulamıştı. Ama o zaman sınırlar vardı: O sınıra çevre diyorduk. Komşumuz, iş arkadaşımız, kuzenimiz, liseden arkadaşımız. En fazla elli kişi. Ve çoğu bizim ekonomik sınırlamızda olan insanlar.

Bugün referans grubumuz elli kişi ile sınırlı değil. Herhangi bir sınırın olduğunu söylemek de zor. Influencerlar artık referans grubu çarpanı işlevi görüyor. Hiç tanışmadığımız bir içerik üreticisinin hayat tarzını, değer yargılarını, estetik seçimlerini ve kariyer yolunu, yalnızca baş parmağımızı yukarı oynatarak benimseyebiliyoruz.

Eskiden karşı komşu ile sessizce rekabet edilirdi. Bugünkü dijital komşularla yarışmak mümkün değil. Ama izlemeyi bırakmak da olası değil. Algoritma bunu seçim meselesi olmaktan çıkardı. Biz sabah altı buçukta uyanır uyanmaz Mark Zuckerberg’ün Instagram’ını aşağı kaydırmıyoruz. Instagram bizi yukarı kaydırıyor.

Bu ‘yukarı bakış’ bir metafor değil, klinik bir olgu. Credit Karma 2024’te kavramın adını koydu: Para dismorfisi. Amerikalıların yüzde 29’u kendilerini finansal olarak kötü durumda hissettiğini söylüyor. Ama aynı kişilerin büyük kısmı ortalamanın üzerinde birikime sahip. Çünkü aynaya baktığımızı sanıyoruz ama aslında vitrine bakıyoruz.

Bu üst limitleri olmayan bir hastalık. Goldman Sachs’ın raporuna göre yıllık 500 bin dolar üstü kazanan çalışanların yüzde 40’ı maaştan maaşa yaşıyor. Yani bir ay maaş almadıkları denklemde ekonomileri çökecek. Çünkü “yaşam tarzı enflasyonu” maaşları birikime dönüşmeden yutuyor.

Louis Vuitton'un otuz yıl önce sadece zenginler için ürettiği çanta, bugün otuzlarındaki maaşlı bir beyaz yakalıya taksitle satılıyor. Çantanın dolar bazında fiyatı 30 yılda iki buçuk katına çıktı, ama müşteri kitlesi aşağı indi. Orta sınıf lüks yaşamıyor; lüksü ödünç alıyor.

Evet, Türk orta sınıfı global verilere göre farklı bir yerde ve geçen on yılda gerçek satın alma gücünü kaybetti. Ama aynı dönemde Amerikalı orta sınıf gerçek satın alma gücü kazandı. Ve ikisi de tüm bu zıtlığa rağmen aynı şikayeti ediyor: Eskisi gibi değil. Ve buradaki kasıt sadece gelir de değil. “Eskisi gibi olan”, yukarıya baktığında hâlâ kendini görebileceğin bir hayattı. Bugün gözünü kısıyorsun, yukarıya bakıyorsun ve kimseyi tanımıyorsun.

Ortamlarda Kafa Açın

Benzer yerlerde sıkışmış bir sürü insanız. Taksitsiz airfryer alabilen ama kirada yaşayan. Özel okul parasını denkleştiren ama her eylülde bir kez daha düşünen. Tatillerde Kaş’a giden ama yıl boyu bu kaçamağın taksidini ödeyen. Organik gıdalara servet döken ama doktora toplu taşımayla giden. Maaşı ve pozisyonu on yıl öncesinden iyi ama kendini on yıl öncesinden kötü hisseden.

Tüm bunları gerçekten biz mi yanlış önceliklendiriyoruz? Yoksa kurban halimizle kendimizi mi suçluyoruz?

Yirminci yüzyılın orta sınıfı bir vaatti: Çalış, biriktir, yukarı tırman. Yirmi birinci yüzyılın orta sınıfı ise bir performans: Göster ve yerini sağlamlaştır.

Bu dünyaya bir kere geliyoruz. Sıradakiler de bizi izliyor.

O yüzden ‘tek çekim olsun lütfen’.

Podcast önerisi

Katie Gatti Tassin, para dismorfisini masaya yatırıyor. Ona göre bu bir dismorfi değil, bir disoryantasyon: nerede olduğumuzu değil, nereye bakmamız gerektiğini bilmiyoruz.

Kitap önerisi

Alain de Botton — Statü Endişesi (Status Anxiety, 2004)

De Botton, Instagram'dan önce bu yazının tezini bir cümleyle kurdu: Modern toplumda mutsuzluğumuzun kaynağı ne kadar az kazandığımız değil, ne kadar çok başkalarıyla karşılaştırıldığımızdır.

Video önerisi

Buy Now! The Shopping Conspiracy (2024) — Yönetmen: Nic Stacey

Netflix'in Kasım 2024'te yayımladığı 84 dakikalık belgesel. Amazon, Apple ve Adidas'ta çalışmış eski yöneticiler kamera karşısına otururken, sahip oldukları psikolojik manipülasyon silahlarını birer birer masaya koyuyor. Ve kameranın arkasından, satın alma döngüsünün bir tercih değil, bir tasarım olduğu anlaşılıyor.

Kaynaklar

Oxfam — Resisting the Rule of the Rich (Ocak 2026)

Eurofound — Developments in Income Inequality and the Middle Class in the EU (2024)

BKM & Garanti BBVA — Türkiye’de Kartlı Ödemeler 2025

TBB Risk Merkezi — Negatif Nitelikli Bireysel Kredi ve Kredi Kartı Verileri (Eylül 2025)

AEI / Stephen J. Rose & Scott Winship — The Middle Class Is Shrinking Because of a Booming Upper-Middle Class (Ocak 2026)

Fortune — The American middle class didn’t die. It got richer — and felt poorer (Nisan 2026)

Branko Milanovic & Christoph Lakner — Elephant Curve (Social Europe güncellemesi) (2022)

Daniel Gilbert — Stumbling on Happiness ve sosyal karşılaştırma araştırmaları (Harvard)

Credit Karma — Gen Z and millennials are obsessed with the idea of being rich, and it could be leading to money dysmorphia (Ocak 2024)

Goldman Sachs Asset Management — Retirement Survey and Insights Report 2025

MEB — 2024-2025 Örgün Eğitim İstatistikleri (Eylül 2025)

TÜİK — Gelir Dağılımı İstatistikleri, 2025 (Aralık 2025)

Konu Özeti

Kahramanmaraş’ta 14 yaşında bir öğrenci, kendi okuluna gidip 8 öğrenci ve 1 öğretmeni öldürdü. Bir gün önce Siverek’te bir okul saldırısı. Aynı gün Gaziantep ve Tarsus’ta silahlı vakalar. Kırk sekiz saatte dört şehir.

Haberleri açtığımızda ne gördük? Oyunlar tartışma konusu. İncel kültürü. Sosyal medyanın karanlık yüzü. Manşet lazım. Ama daha önce izledik. Siyah beyaz bir film; hem eski, hem de kendi doğrularına fazla aşık.

1950’lerde suçlu çizgi romanlardı. ABD’de bir psikiyatrist kitap yazdı, Kongre soruşturma açtı; çocukları Batman’in bozduğuna karar verdiler. 1983’te sıra Dungeons & Dragons’daydı. 1999’da Columbine’dan sonra Marilyn Manson manşetlerdeydi. 2026’da medya yine oyunlar ve forumları konuşuyor. Suçlunun adı değişiyor, ‘gazetecinin’ iş tanımı aynı kalıyor.

Konu derinliği

Sosyal bilimciler buna “ahlaki panik” diyor. Bir trajediden sonra toplumda, yapısal sorunları konuşmak yerine “günah keçisi” arama refleksi gelişiyor. İzleyicilerin duygularını ‘hemen’ tatmin edecek bir suçlu gerek.

Veri ne diyor?

• Şiddet içeren oyunlarla şiddet içeren davranış arasında nedensel bağ kuracak kanıt yok. (Amerikan Psikoloji Derneği 2022)

• Okul saldırganlarının sadece yüzde 12’sinin şiddet içerikli oyunlara ilgisi var. (Secret Service raporu)

Peki bu sanal alemin gençler için şahane ve güvenli bir yer olduğu anlamına mı geliyor? Hayır, internet her şey. Mükemmel bir yer. Ortalama bir yer. Korkunç bir yer. Hepsinde gençler var.

Bizim başka bir soru sormamız lazım: Gençler internette çünkü internet onlara ‘Gel gel’ mi yapıyor, yoksa başka gidecek yerleri mi kalmadı?

İşte bunları eskiden “üçüncü mekanlar” çözerdi.

Çocuklar sokağa çıkmıyor değil. Çıkacak sokak kalmadı.

Dışarıda yapılabilecek güzel aktiviteler hâlâ var. Onlara yetiştirecek para kalmadı.

Gençlerin internete sığınması kaçınılmaz bir sonuç. Neden? Bir veriye bakalım.

Türkiye tablosu çok sert. TÜİK’e göre 15-24 yaş grubunun yüzde 22,9’u ne eğitim ne istihdam verilerinde görünüyor. 3 milyon genç. Evde. Aziz Nesin'in Yaşar’ı gibi. Bunu bir daha söyleyeyim: 3 milyon genç. Evde.

Peki o ekranın arkasında ne oluyor? RAND araştırmasında aşırı uçlara savrulan kişilerin yarısı aynı şeyi söylüyor: Radikalleştik çünkü yalnızdık.

Dışlanmış genç ya tamamen kapanıyor ya da “aidiyet” vadeden ilk kapıdan giriyor. Eskiden kötülükler aylar alırdı. Artık algoritmalar karanlığın önündeki zaman ve emek engelini yok etti. Yalnız bir gencin ekranına “topluluk” hissi veren teklifi koymak yeterli. Forumlar, gruplar, manifestolar. “Seni anlayan birileri var” mesajı.

Ama algoritmanın niyeti sabit bir değişken. Bizi ilgilendiren sorun şu: O genç neden yalnız?

Failin öğretmeni diyor ki: “Derste defterine karalıyordu, teneffüslerde yalnız dolaşıyordu.” Bunlar tek başına alarm mı? Türkiye’deki her sınıfta böyle birkaç çocuk var; defterine karalayan, teneffüste kenarda duran. Çoğu büyüyecek, iyi olacak. Ama Secret Service araştırması diyor ki okul saldırganlarının yüzde 83’ü önceden kriz sinyali veriyor: Sosyal izolasyon, tehditkâr içerikler, aşırı yalnızlık. Bunları ortaya çıkaran şey “incel” etiketleri değil, gecesini gündüzüne katan rehber öğretmenler.

MEB normuna göre 500 öğrenciye bir rehber öğretmen düşüyor. Fiili oran? Ortaöğretimde 554’e bir. Meslek liselerinde 707’ye bir. Uzmanların ideal dediği 200’lerin üç katı. Eğer küçücük bir odada her gün onlarca dertli gencin sorunlarına odaklanan rehber hocalara sorsak eminim bu “ideal sayı” hakkında söyleyecek iki kelimeleri olur.

Ve işin kaygı verici tarafı şu soruda saklı: Rehberlik öğretmenleri görevini insan üstü şekilde yapabilse bile “sistem” önleyici tedbirleri uygulayabiliyor mu?

Bir de Böyle Düşün

Peki uzmanlar ne diyor? Hemfikir değiller. Jonathan Haidt çok satan kitabı The Anxious Generation’da bu tabloyu “oyun temelli çocukluktan telefon temelli çocukluğa geçiş” diye izah ediyor. “Çocuğun serbest oyun çağı 1980’lerde geriledi, 2010’larda akıllı telefon tarafından tamamen işgal edildi”. Ancak gelişim psikoloğu Candice Odgers, Nature’daki incelemesinde Haidt’e itiraz etti: Çoğu deneysel çalışma, sosyal medya ile ruh sağlığı arasında tutarlı bir negatif etki bulmuyor.

İkisi de haklı olabilir. Ama ben sokağa bakıyorum. Boş. Çocuklar rehber öğretmenin odasında, abi ablaları ise ev genci oldu. Suça sürüklenen çocuklar haberlerde. Artan uyuşturucu vakaları, genç intiharları. Kapı değişiyor, arkadaki boşluk aynı.

Kahramanmaraş, ABD’ye oranla istisna gibi duruyor. Ama öyle mi? Yoksa benzer sorunlar sürekli farklı şekillerde mi geliyor?

Sistem sürekli ‘hata veriyor’ ve asıl soru hâlâ yüzümüze bakıyor: O çocuğu ekranın önüne “ne” oturttu?

Dünya Sağlık Örgütü geçen yıl bir rapor yayımladı: 13-17 yaş grubu dünyanın en yalnız kesimi. Bu çocukların yüzde 20,9'u net şekilde 'yalnızım' diyor. Yalnız gençlerde majör depresyon ihtimali 3 katına çıkıyor. Yalnızlık ölümcül bir salgın. Ve bu salgının aşısı yok.

Telefon bir semptom. Hastalık değil.

Podcast Önerisi

CBC — Boys Like Me: A Moment of Silence (5 bölümlük serinin ilk bölümü)

2018’de Toronto’da bir incel, kaldırımdaki insanların üzerine aracını sürdü, 11 kişi öldü. Evan Mead saldırganın lise arkadaşı olduğunu keşfetti. İkisi de aynı sosyal dışlanmışlığın içindeydi. Seri, benzer izolasyonlarla başlayıp birinin nasıl radikalleştiğini, diğerinin nasıl farklı bir yola girdiğini anlatıyor. Yalnızlık → nihilizm → çevrimiçi radikalleşme hattını bir belgesel gibi kurguluyor.

Kitap Önerisi

Stanley Cohen — Folk Devils and Moral Panics (Halk Düşmanları ve Ahlaki Panikler)

“Ahlaki panik” kavramını akademik literatüre sokan ilk kitap. 1960’ların İngilteresinde Mods ve Rockers gençlik alt kültürlerinin medya ve siyasetçiler tarafından nasıl “toplumsal tehdit” olarak inşa edildiğini anlatıyor. “Folk devil” terimi, kolay günah keçisi üretme döngüsü, medyanın panik çarpanı rolü. Alın size günlük dejavu.

Video Önerisi

Kaynaklar:

Amerikan Psikoloji Derneği (2020). “Resolution on Violent Video Games.”

U.S. Secret Service, National Threat Assessment Center (2019). “Protecting America’s Schools.”

TÜİK, 2024 Gençlik İstatistikleri — NEET oranı.

Newport Healthcare. “How Disappearing Third Places Are Fueling the Youth Loneliness Epidemic.”

Towers, S. vd. (2015). “Contagion in Mass Killings and School Shootings.” PLOS ONE.

RAND Corporation (2021). “Violent Extremism in America: Interviews with Former Extremists and Their Families.”

WHO Commission on Social Connection (2025). “From loneliness to social connection – Charting a path to healthier societies.”

Haidt, Jonathan (2024). The Anxious Generation. Penguin Press.

Odgers, Candice L. (2024). “The great rewiring: is social media really behind an epidemic of teenage mental illness?” Nature.

Cohen, Stanley (1972). Folk Devils and Moral Panics.

Pikabın iğnesi plağa dokunduğunda o çıtırtıyı duymaya başlıyoruz; çünkü o toz, çizik, zamanın bize bıraktığı imza. Spotify algoritmalarının hiç tanımadığı bir ses bu. Teknik olarak bir “hata”. Ama her geçen yıl o hatayı biraz daha fazla özlüyoruz. Çünkü kulağımız mükemmeli değil, sahici olanı istiyor.

Konu Özeti

Yapay zekânın işimizi elimizden alıp almayacağı konusunda 8 milyar kafadan 8 milyar ayrı ses çıktı. Ancak sanırım hiçbirisi İngiliz komedyen Jimmy Carr kadar konunun özüne yaklaşamadı. Bir gösterisinde seyircinin “YZ seni işsiz bırakacak mı?” sorusuna Carr şöyle yanıt verdi:

“Hayır. Yapay zekâ beynin sol tarafındaki işlerde çok iyi. Sol beyin çok komplike şeyleri listeler. Bir işin diğerini takip ettiği işler. Sağ beyin ise bütünlükçü. O müzik demek. Kahkaha demek. İnsan ilişkisi demek. YZ bunu yapamaz. YZ lanet bir cover grubu gibi. Çok iyi bir cover grubu ama. Ama şaka yaz desem beceremez. O yaratıcı şeye sahip değil. Bize bir şey olmaz. İnsanlık harika bir şey”

Carr bunu sahnede, o acımasız şakalarının arasında söyledi.

Konu Derinliği

Barcelona Üniversitesi’nden Silvia Rondini’nin ekibi bu yıl bir araştırma yayımladı. Görsel sanatçılar, sanatçı olmayanlar ve bir yapay zekâ modeli aynı yaratıcılık testine sokuldu. Sanatçılar en üstte yer alırken, yapay zekâ en dipte çıktı. Daha ilginç olan şu: YZ bizzat insan sanatçıların eserleriyle eğitilmişti. Bir başka deyişle “cover” yapıyordu. Ama cover grupları sadece orijinallerini özlediğimiz (ve onlara ulaşamadığımız) zaman gerekli.

Ayrı bir çalışmada Montréal ve Toronto üniversiteleri Google DeepMind ile birlikte 100 binden fazla insanı çeşitli yapay zekâ modelleriyle kıyasladı. Sonuç ilk bakışta YZ’nin lehineydi; makine ortalama insanı geride bıraktı. (Ortalama insan için pizza kutusunun üstüne “yemeden önce kutuyu açın” yazdığımızı hatırlatıyorum)

Aynı araştırmaya göre en yaratıcı yüzde 10’luk dilim hâlâ YZ’nin erişemeyeceği seviyedeydi. Buradaki en yaratıcı kesimin sanatçılar olduğunu varsaymak mümkün. Peki fark nerede? Makineler en yüksek ihtimalin peşinde koşarken, sanatçılar ise “istatistik katili” gibi takılıyor. Sağ beyin ‘çok da rasyonel ve ideal olmayan’ yerlerde bir pırıltı (ve bazen karanlık) arıyor.

Peki tüketici bunu seziyor mu? Üç yıl önce insanların yüzde 60’ı YZ üretimi içeriklere bayılıyordu. Teknolojinin getirdiği ilk heyecan ve hayranlık azalmaya başladı ve bugün bu oran yüzde 26’ya düştü. Tasarım dünyasının “Imperfect by Design”(kasıtlı kusur) akımını yılın en büyük hareketi ilan etmesi boşuna değil. Markalar artık içerik üreticilerinin buruşuk gömleklerini, dağınık masalarını düzeltmiyor. Çünkü o dağınıklık bir imza.

Peki robotlar o imzayı neden atamıyor? Cover grubu her notayı teknik olarak kusursuz çalsa bile neden orijinali gibi olmuyor? Gemini’a şaka yap dediğimizde neden Televole’ye çıkmış futbolculara dönüşüyor?

Ortamlarda Kafa Açın

Jimmy Carr’ın içgörüsü masaya şu soruyu koyuyor: Yaratıcılık bir sonuç mudur, yoksa o sonuca giden mücadelenin kendisi mi? YZ saniyeler içinde binlerce farklı eser üretebiliyor ama yaratıcılığın doğası belki de bunu yapamamaktan geçiyordur. Yaratıcılık belki sakarlıktır. Tıkanmaktır. “Elimden bu kadar geliyor” diye kendinden şüphe etmektir. Kafanın karanlık ve yasaklı yerlere temas etmesidir. Peki YZ neden bir kusur geliştiremiyor? Çünkü bir geçmişi yok.

Travması olmayanın hikâyesi de olmaz.

Günün verisi

Kaynaklar:

Stable Diffusion Models Reveal a Persisting Human–AI Gap in Visual Creativity — Advanced Science (2026)

Researchers tested AI against 100,000 humans on creativity — ScienceDaily (Ocak 2026)

Why the Biggest Design Trend of 2026 is Human Imperfection — We and the Color

The Authenticity Premium: Why Consumers Are Rejecting AI-Generated Content — KO Insights

After an oversaturation of AI-generated content, creators’ authenticity and ‘messiness’ are in high demand — Digiday

Podcast önerisi

Tetragrammaton with Rick Rubin

Rubin sanatçılara soruyor: “Bunu neden yapıyorsun?”

Konuklar; müzisyen, yazar, ressamlar, kaçınılmaz olarak travmalarına, kırılma noktalarına geliyor. Her bölüm bir hazine. Evlat kaybı yaşadıktan kısa süre sonra programa çıkan Nick Cave bölümünü seçtim. Cave’e göre şarkılar, bazen onları yazan kişiden daha fazlasını bilir.

“Bize neyi bilmemiz gerektiğini söyleyebilecek olanlar, ‘yaralı’ olanlardır. Dinlememiz gerekenler bu problemli insanlardır; onların görüşlerini benimseyeceğiz demiyorum, sadece onların hayatla ilgili daha karmaşık bir görüşleri olduğunu söylüyorum. Her birkaç ayda bir yeni bir ‘kötü karakter’ çıkıyor ve herkes onun müziğini dinleyip dinlememesi gerektiği konusunda paniğe kapılıyor. Ama bu kırılmış bireyden, o yarattığı muazzam güzel şeye kadar kat edilen mesafe, işte insan olmanın asıl maddesi budur.”

Kitap önerisi

Rick Rubin — Yaratıcı Eylem: Bir Var Olma Biçimi

"Travması olmayanın hikâyesi olmaz" cümlesinin kitap hali. Rubin, yaratıcılığın teknikten değil içeriden, kırılganlıktan ve sahici olmaktan geldiğini savunuyor. Mükemmeliyetçiliği yaratıcılığın düşmanı olarak tanımlıyor. (Domingo Yayınevi · Çeviri: Emre Gözgü)

Video önerisi

Adam Grant — The Surprising Habits of Original Thinkers

Grant’ın araştırmasında üç tip insan var:

Hızlı başlayanlar: Görevi alır almaz oturup bitirirler. (YZ)

Orta düzey erteleyenler: Başlarlar, bırakırlar, başka şeyler düşünürler, geri dönerler. Beyin arka planda çalışmaya devam eder. Yüzde 16 daha yaratıcı çıkıyorlar. (İstatistik katilleri)

Aşırı erteleyenler: Hiç başlamazlar. Onlarda da yaratıcılık düşük. (Pizza kutusu)

Gece yarısı uyandık, yataktayız. Komodindeki cep telefonuna uzanıp ekrana tek gözle bakıyoruz. Saat 03:10. Sabaha çok var. Akıllı saate göz atıyoruz. “Derin uyku: Yetersiz” diyor. Uyku puanı 51. Telefonu elimize alıp “Nasıl daha iyi uyunur” diye yapay zekâya soruyoruz. Eskiden Google’ı darlardık. Yanıtlar daha iyi ama ekran süresinde bir azalma yok. Yarım saat sonra hâlâ mavi ışığa bakıyoruz. Odak çoktan değişti, komik bir Reels’ı bu saatte arkadaşa yollamak tuhaf mı acaba?.. Yarın sabah 08.30’a konmuş toplantıda “Dün gece dört saat uyudum” diyeceğiz. Ve kimse buna üzülmeyecek. Birkaç kişi bize imrenecek.

Konu özeti

ABD Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezi (CDC) uyku yoksunluğunu “halk sağlığı salgını” ilan etti. Salgın ifadesi burada metaforik değil; tıpkı obezite veya tütün kullanımı gibi sistematik bir tehditten bahsediliyor. Modern dünyanın uykuyu bir “zayıflık göstergesi” veya “zaman kaybı” olarak görmesine, teknoloji CEO’larının “öyle orijinal bir deliyim ki sabah 4’te kalkıp buzlu suya atlıyorum” tavırlarına karşı CDC yangın alarmını çalıştırıyor. Peki neden?

Kronik uykusuzluk vücutta sessiz bir yıkım başlatıyor. Enflamasyon sürekli tetikte kalıyor, damarlar daralmaya başlıyor, kan şekeri dengesini kaybediyor. Beyin yaşlanması hızlanıyor. Depresyon ve anksiyete ile uyku yoksunluğu arasındaki ilişki “tavuk-yumurta” döngüsünde debeleniyor.

1942’de Amerikalılar geceleri ortalama 7,9 saat uyuyordu; bugün bu rakam 6,8’e düştü. Yetmiş yılda insanların uykusundan 1 saat çalındı.

Konu derinliği

Tarihçi Roger Ekirch, kitabı için araştırma yaparken 1699 yılında işlenen bir cinayet dosyasını okuyordu, bir ifadeye takıldı. Daha önce hiç karşılaşmadığı iki kelime vardı: İlk uyku.

İlk uyku mu? İkincisi de mi var?

Bu keşfi takip eden dönemde Ekirch arşivleri alt üst etti ve Antik Yunan’dan 19. yüzyıla kadar uzanan on iki dilde, iki binden fazla belgeyi inceledi. Ortaya çıkan tablo şuydu: Sanayi devriminden önce insanlar kesintisiz sekiz saat uyumuyordu. İki parça halinde uyunuyordu.

İlk uyku, gece dokuz civarında başlıyor, gece yarısında bitiyordu. Sonra bir-iki saat uyanıklık. Sonra “ikinci uyku.”

Ekirch, ikili uyku sistemine her türlü yazılı belgede rastladı; edebiyat, şarkılar, mektuplar, günlükler, tıbbi ders kitapları, felsefi yazılar, gazeteler ve tiyatro oyunları… Gece uyanık geçirilen bu zaman dilimine “nöbet” deniyordu; bir boşluk değil, aksine hayatın verimli anlarından biriydi. En popüler nöbet eylemlerinden biri de çocuk yapmaktı.

1992’de psikiyatrist Thomas Wehr, bir grup insanı günde 14 saat karanlıkta bıraktığı bir deney gerçekleştirdi. Başta her şey normaldi, herkes tek parça uyuyordu. Dördüncü haftada uyku düzenleri değişmeye başladı. Herkes aynı ritme geçti: 3-5 saat uyku, 1-2 saat uyanıklık, sonra tekrar 3-5 saat uyuma.

Bu çalışmaların kesinliğine şüpheyle bakanlar da oldu. Fakat eldeki verilere göre şunu söylemekte bir sakınca yok: “Uykusuzluk” sandığımız gece uyanmalarının bir kısmı, bastırılmış bir evrimsel hafıza olabilir.

Ama bu romantize edilecek bir keşif değil. Çünkü bugün istesek de ikili uyku çekme şansımız yok. Zaten saat altıda kalkıp 500T kapısının zoruyla otobüse sığmış, Marmaray’da kimse ile takışmadan işine varmış birinin “ilk uyku, ikinci uyku” diye dertlenmesini bekleyemeyiz. Uyku bir biyolojik mesele gibi başlıyor, sınıfsal bir mevzu olarak bitiyor. Mesela: Siyahi erkekler, beyaz adamdan 75 dakika daha az uyuyor.

Sanayi devrimi öncesinde hayat güneşe göre ayarlanıyordu. Herkes aynı karanlığa aitti. Fabrikalar bunu kırdı; güneşin değil sirenin borusu ötmeye başladı. Vardiya sistemi, işçiyi karanlık/aydınlık döngüsünden koparıp üretim döngüsüne bağladı. Sokak lambalarının gelişi ile de artık “karanlıklar” günü bitiremez oldu.

Fakat fabrika sahipleri kendi saatini ayarlayabiliyordu. İşçinin öyle bir şansı olmadı. Birçok şey gibi uyku da onlar için lüks haline geldi. Fabrikalar dün yeni teknolojileri bizi daha fazla kontrol etmek için kullandı. Bugün de uykularımız akşamın köründe gelecek e-postaların taşıdığı strese, WhatsApp mesajlarının getirdiği mavi ışığa karşı savunmasız.

Ortamlarda kafa açın

Ve en güzeli de şu: Bizi uyutmayan sistem, uyumamız için açıkça bize ürün satıyor. Uyku destek gıda pazarının 2033’te 16,7 milyara ulaşması bekleniyor. Bize günaşırı kurşun yağdıran bir kişinin, yaralarımız için (yine bize) sargı bezi sattığı bir düzen.

İşin daha eğlenceli yerine geliyorum. Mart 2026’da yayımlanan araştırmaya göre uyku uygulaması kullananların yüzde 17’sinin uykuları daha çok kaçıyor. Tıp literatürüne yeni bir terim geldi. Ortosomnia. Bunu, uyku verisini sürekli kontrol eden insanların “neden puanım düştü” diye uykusunun kaçması gibi anlatabiliriz. Ama sabahları metrobüs kapısının nerede açılacağını tahmin ederken uykusu açılan eşe dosta ‘bende ortosomnia var’ diye anlatabilir miyiz? Sanmam.

Kötü haber; 1942’de kaybettiğimiz o bir saatlik uyku geri gelmeyecek. İyi haber; en azından nasıl çalındığını ve kimlerin çaldığını hatırlayabiliriz.

Gece ikide uyandığımızda kendimize şöyle demekle başlayalım: Şu an “çocuk yapıyor” olabilirdim.

Kaynaklar

Lancet eBioMedicine: Poor sleep health is associated with older brain age (30 Eylül 2025, 27.500 katılımcı)

Gallup: In U.S., 40% Get Less Than Recommended Amount of Sleep (tarihsel uyku verisi, 1942-2013)

Thomas Wehr: In short photoperiods, human sleep is biphasic — Journal of Sleep Research, 1992

A. Roger Ekirch: Segmented Sleep — Virginia Tech, “At Day’s Close” (2005)

Yale / JAMA Network Open: Racial and Ethnic Disparities in Sleep Duration (Nisan 2022)

Frontiers in Psychology: Sleep apps help some users, but they stress out people with insomnia (20 Mart 2026)

Günün verisi

Kitap Önerisi

7/24: Geç Kapitalizm ve Uykuların Sonu — Jonathan Crary (Çeviri: Nedim Çatlı, Metis Yayınları, 2015)

Crary, uykunun kapitalizmin son fethetmediği alan olduğunu ve 7/24 çalışma kültürünün bu alanı nasıl kuşattığını anlatıyor. Sabah beşte çalan alarmın arkasındaki sistemi görmek için iyi bir rehber.

Video Önerisi

Sleep is Your Superpower — Matt Walker | TED Talk (2019, ~19 dk.)

Walker, uykunun bağışıklık sisteminden hafızaya, kanser riskinden öğrenme kapasitesine kadar neler yaptığını ve uyumadığında neler kaybettiğini anlatıyor. 25 milyondan fazla görüntülendi; birçok kişi muhtemelen uykusundan feragat edip izledi.

Podcast önerisi

How to Finally Rest - Tricia Hersey

Eğer uykusuzluğun sadece bir 'sağlık sorunu' değil, sistemin bizi daha fazla kontrol etmek için kullandığı bir araç olduğunu düşünüyorsanız, bu podcast bölümü size göre olabilir. 'Nap Ministry' (Uyku Bakanlığı) kurucusu Tricia Hersey, Glennon Doyle ile yaptığı bu söyleşide, dinlenmeyi kapitalizme karşı radikal bir direniş eylemi olarak tanımlıyor. Uykuyu bir 'başarı ödülü' olmaktan çıkarıp doğuştan gelen bir hak olarak geri istemek için Tricia’ya kulak verin.

Kadıköy’de bir apartman dairesinin mutfağındayız. 1994 model bir buzdolabı çalışıyor. Motorun sesi o kadar yüksek ki artık onu kimse duymuyor. Tezgahın üstünde az önce gelmiş dört kargo kutusu var. Anneanne ağzının içinden söyleniyor: “Yine mi kargo geldi, dün de gelmişti.” Kutuların içindeki on iki parça giysi gardırobdaki yerini almayı bekliyor ama onlara yer açmak için önce “verilecek” kıyafetlere karar verilmesi lazım.

Bu arada 32 yaşındaki hâlâ ailesiyle yaşayan buzdolabı olanları izliyor. Arada titreme geliyor.

Konu Özeti

Circularity Gap Report 2024’e göre; 2016 ile 2021 arasında insanlık olarak 582 milyar ton ham madde kullandık. Oysa yirminci yüzyılın tamamında (Evet, 100 yılda) tüketilen miktar 740 milyar tondu. Altı yılda, koca bir yüzyılın yüzde 78’ini silip süpürdük.

Oynatalım Uğur’cum:

Konu Derinliği

Dedemizin evindeki buzdolabı 40 yıl çalışıyordu. Çünkü o dolap “evladiyelik” alınmıştı. Bir eşya eve girdiğinde onunla yazılı olmayan bir anlaşma yapılırdı: Sen bana iyi bak, ben de sana uzun süre hizmet edeyim. Şimdi o anlaşmanın yerini “kullan-at” dönemi aldı. Ama mesele nostalji değil, mesele matematik.

1865’te İngiliz ekonomist William Stanley Jevons bir paradoks fark etti: Buharlı makineler kömürü daha verimli kullanmaya başladıkça, kömür tüketimi azalmıyordu. Artıyordu. Verimlilik maliyeti düşürdü ama düşen maliyet tüketimi patlattı.

Bir buçuk asır sonra halen aynı tuzağın içindeyiz. “Fatura azalsın” diye LED ampul aldık, sonra evin her köşesine ışık taktık. Hepimiz kişisel pavyonlarımızda yaşar gibiyiz. Tasarruf ederek gelen elektrik faturasını artırmayı başardık. Akıllı telefonlar hayatımızı daha pratik hale getirdi, bu kez de ekrana günde altı saat bakar olduk. Arabalar az yaktıkça daha çok yol yapıyoruz. Verimlilik bizi kurtarmıyor; çünkü tasarruf ettiğimiz her noktayı daha fazla tüketmek için harcıyoruz. Pazarlık ettiğimiz bir malı orijinal fiyatından daha pahalıya almaya benziyor bu.

Moda endüstrisi bu döngünün en somut hallerinden biri.

• Yılda 100 milyar giysi üretiliyor.

• 92 milyon ton tekstil atığı çıkıyor.

• Bunun yüzde 73’ü çöpe gidiyor ya da yakılıyor.

• Kıyafetler 15 yıl öncesine göre ortalama yüzde 36 daha az giyiliyor.

• Bir giysi ortalama 7 ila 10 kez giyilip atılıyor.

Bu yüzden kargocular her gün zilimizi çalıp ‘Lütfen telefonunuza gelen kodu söyler misiniz?” diye soruyor.

Peki çözüm geri dönüşüm mü? Circularity Gap Report’a göre hayır. Teknik olarak geri dönüştürülebilir her şeyi geri dönüştürsek bile küresel döngüsellik oranı ancak yüzde 25’e çıkabiliyor. Sorun geri dönüşüm kapasitesi değil, koca bir yüzyılın kaynağını altı yılda yutan bir sistem.

“Sürdürülebilir tüketim” diye bize pazarlanan şeylerin çoğu; kağıt pipet, bez torba, organik pamuklu tişört, Jevons’un yüz altmış yıl önceki gözlemini doğruluyor: Vicdanımızı rahatlatıyor, sırtımızı koltuğa yaslıyor ve yarınlar olmayacak gibi “sepete ekle” butonuna tıklıyoruz.

Ve komik olan şey de biraz bu: Yarınlar olmayabilir.

Ortamlarda Kafa Açın

Dünya Aşırı Tüketim Günü’nü duydunuz mu? İnsanlığın o yılki doğal kaynak bütçesini bitirdiği tarih olarak belirleniyor. 2025’te 24 Temmuz’a düştü, yılın bütçesi bitti; kalan beş ay borçla geçti. Bu ne demek? Doğanın bir yılda verdiğini biz 7 ayda tüketiyoruz. Kalan 5 ayda kestiğimiz her ağaç, kirlettiğimiz her su ve bitirdiğimiz her kaynak; torunlarımızın “mirasından” çalınıyor. 1971’de bu tarih 25 Aralık’tı. Sadece 6 gün borçla kapatmıştık. Nasıl bugünkü noktaya geldik? Çünkü hızlandık.

Mutlu hissetmek için bir şeyler satın almak zorundayız. Ekonomi dünyası bize “Ekonomi büyümezse hepimiz aç kalırız” diyor. Ama dünya ekonomisi “Daha fazla kaynak ayıramam” diye direnmeye çalışıyor.

Biz bu esnada sahte bir “refah” algısının peşinde kargocular ile el ele koşturuyoruz. Telefona her onay kodu geldiğinde, dedemizin aldığı buzdolabına da bir titreme geliyor.

Kaynaklar

Circularity Gap Report 2024: CGR 2024 — Global Circularity Falls to 7.2% (Ocak 2024)

Circularity Gap Report 2025 / Deloitte: The Global Circularity Gap Report 2025 (Ocak 2025)

Karmactive: Global Circularity Falls to 7.2% as Material Use Nears 20th Century Total in Six Years

Earth Overshoot Day: Press Release 2025 — July 24

UN News: Fast Fashion Fuelling Global Waste Crisis (Mart 2025)

Rawshot AI: Fast Fashion Waste Statistics — Report 2026

Günün Verisi: 1971’den 2025’e nasıl geldik?

Kitap Önerisi

Simit Ekonomisi: 21. Yüzyıl İktisatçısı Gibi Düşünmenin Yedi Yolu — Kate Raworth (Doughnut Economics, Türkçe baskı: Tellekt Yayınları)

Raworth, sonsuz büyüme modelinin neden gezegenle uyumsuz olduğunu ve “büyümeden refah” fikrinin nasıl mümkün olabileceğini anlatıyor. Circularity Gap raporlarının arkasındaki felsefi çerçeveyi tek kitapta bulabileceğiniz bir kaynak.

Video Önerisi

A Healthy Economy Should Be Designed to Thrive, Not Grow — Kate Raworth

Kitap okumaya vaktim yok diyenlere Raworth, “donut modelini” sade bir dille anlatıyor. İç halka insanların temel ihtiyaçları, dış halka gezegenin sınırları. Arada kalan alan ve insanlığın güvenle yaşayabileceği alan ise giderek daralıyor.

Müdire koşarak sınıfa girdi. “Dua odasına geçin, hemen!” dedi. İlk füzeden sonra hayatta kalan çocukları topladı, ebeveynlere mesaj attı: “Gelin, çocuklarınızı alın.” İkinci füze tam o esnada dua odasını buldu. Sabah 10.45’ti. Minab’da normal bir cumartesi… ABD ön soruşturmasında ön bulgular açıklandı. Tahmin edildiği gibi, füze onların görünüyor. Bir ilkokulda en az 110 çocuk ve 26 öğretmenin katledilmesine verilen isim ise “collateral damage”.

Yan hasar.

Konu Özeti

ABD ve İsrail’in 28 Şubat 2026’da İran’a başlattığı hava saldırıları birinci ayını tamamlıyor. İlk günün en ağır sivil kaybı, Minab’daki Şeceretü Tayyibe İlkokulu’nda yaşandı: Tomahawk füzesi binayı üç ayrı darbede vurdu, yüz ondan fazla çocuk hayatını kaybetti. ABD ordusu füzenin Tomahawk olduğunu tespit etti.

Konu Derinliği

Kelimelerin tarihini bilmek savaşları anlamayı kolaylaştırabiliyor. “Collateral damage” ifadesi ilk kez 1961’de ekonomist T.C. Schelling’in bir nükleer strateji makalesinde geçti. Nükleer saldırı senaryolarında sivil kayıplar için tasarlanmış bir muhasebe kavramıydı. Terim, Vietnam Savaşı’nda ordu jargonuna yerleşti. 1991 Körfez Savaşı’ndan sonra İngilizce sözlüklere girdi. Burada istisnai bir kullanımdan bahsetmek mümkün değil, “rutin” için üretilmiş bir söz öbeği bu.

Daha ilginç bir bilgi: 1949 Cenevre Sözleşmeleri ve 1977 protokolleri sivillerin savaşlarda hedef alınmasını uluslararası hukuk kurallarıyla yasakladı. Collateral damage de ne tesadüftür ki tam bu yasaklardan sonra popülerleşti.

Yasalar sivil halkı korumaya başladı; dil onları yeniden namlunun ucuna koydu.

Oxford’lu dilbilimci Deborah Cameron, Verbal Hygiene kitabında terimi üç kelime ile tanımlıyor: “Soyut, failsiz ve duygusuz. İnsanlar olayı gerçek bir eylemle ilişkilendirseler bile tiksinti veya ahlaki öfkeden korunuyorlar.”

Collateral damage nasıl bu kadar iyi çalışıyor? Parçalara bölelim: “İkincil” anlamına da gelen “Collateral” günlük dilde kredi teminatı demek; olumlu bir çağrışım taşıyor. Nötr yapısı olan “Damage” yani hasar, insanlar için değil eşyalar için kullanılan bir sözcük. Paketler kargoda hasar görür, insanlar değil. Biz yaralanır, parçalanır veya ölürüz. Ama eğer masum insanları bombalarla öldürecekseniz onları eşyalaştırmak gerekebiliyor. İki kelime bir araya gelince de Deborah Cameron’ın dediği gibi soyut (kanın yerini mürekkebin aldığı), failsiz (suçlunun olay mahallinden kaçırıldığı) ve duygusuz (savaşa bankacılık işlemi havası veren) bir tablo ortaya çıkıyor.

Dilin ölüm ve vahşeti hafifletmeye çabaladığı tek vaka bu değil: Kinetic military action (Savaş). Friendly fire (Kendi askerini öldürmek). Surgical strike (Sivil ölüm riski barındıran ağır hava saldırısı). Enhanced interrogation (İşkence). Kulağa tanıdık geldi, değil mi?

Ortamlarda Kafa Açın

2015’te Kunduz’da Sınır Tanımayan Doktorlar hastanesi GPS koordinatlarını ABD’ye üç kez bildirmesine rağmen bombalandı; 42 kişi öldü. Pentagon kararı “Hata, ama savaş suçu değil” oldu. On altı askere idari ceza verildi, biri bile hakim karşısına çıkmadı. Brown Üniversitesi’nin çalışmasına göre 11 Eylül’den bu yana ABD öncülüğündeki savaşlarda 432 binden fazla sivil doğrudan hayatını kaybetti. Pentagon soruşturmaların neredeyse tamamında “kusur yok” kararı verdi.

Kusursuz soruşturmalar.

Sivillerin korunmasını emreden uluslararası sözleşmelerdeki kelimeler, o sivillerin ölümünü “kabul edilebilir” kılan sözcüklerin altında eziliyor. Müdire hanım ikinci füzeyi çocuklarla dua odasında beklerken, (Tomahawk’ı fırlatanın niyeti öyle olmasa bile) o çocuklar zaten bir Excel tablosunun “kabul edilebilir” satırındaydı.

Dil, sadece dünyayı tanımlamak için değil, onu yeniden paketlemek için de var. Evet, savaş suçlarını kelimelerin arkasına saklamak bir gelenek, ama Minab’ı iki günde unutmanın tüm yükünü sözcüklerin üstüne atmak doğru mu?

Suçu perdeleyen kelimeler, gücünü bu katliamları hiç desteklemeyenlerin “üzücü ama kaçınılmaz hasarları” kabullenmesinden alıyor olabilir mi?

Kaynaklar

Time: More Than 100 School Children Were Killed in Iran. Evidence Points to a U.S. Missile Strike (Mart 2026)

Human Rights Watch: US/Israel: Investigate Iran School Attack as a War Crime (Mart 2026)

Amnesty International: US Strike on School That Killed Over 100 Children — Accountability (Mart 2026)

Brown University: Costs of War — Civilians Killed & Displaced (2024 güncelleme)

Just Security: Five Years On: Accountability and the Attack on the MSF Trauma Center in Kunduz (2020)

Deborah Cameron: Verbal Hygiene (Routledge, 1995) — “collateral damage” dilbilimsel analizi

Kitap Önerisi

Dirty Wars: The World Is a Battlefield — Jeremy Scahill (Nation Books, 2013)

Scahill, ABD’nin Yemen, Somali ve Afganistan’daki gizli operasyonlarını ve “sivil kayıp” hesaplarının nasıl kasıtlı biçimde muğlak tutulduğunu gösteriyor.

🔗 https://www.amazon.com/Dirty-Wars-Battlefield-Jeremy-Scahill/dp/156858671X

Video Önerisi

Kurzgesagt — “Syria, Israel, Ukraine — Is The World Getting More Violent?”

Son on yılın çatışma verilerini animasyonla görselleştiren bir analiz. 2014’ten bu yana savaş kaynaklı ölümlerin nasıl seyrettiğini, neden “barış dönemi” söyleminin artık geçersiz olduğunu ve hangi rakamları görmezden geldiğimizi anlatıyor.

Eczacıya reçetesini uzatan adamın yüzü, tansiyon ilacının ‘güncellenmiş’ fiyatını duyduğunda değişti. Cüzdanından üç banknot çıkardı, uzatmadan önce onlara uzun uzun baktı. Paraya gözü takılan kasiyer ‘Amca, 100 lira daha vereceksin’ dedi. Aynı hafta İsviçre’nin Genolier kasabasındaki bir longevity kongresinde gündem epigenetik yaş testleriydi. Bilet fiyatı 5 bin Euro’ydu. Salon ağzına kadar doluydu. Evet, bir tarafta yaşlanmanın sonuçlarına para yetiştiremeyenler. Diğer yanda yaşlanmayı erteleme ihtimaline servet saçanlar. Aradaki mesafe tıbbi değil.

Konu özeti

Şubat 2026’da ScienceDirect’te yayımlanan bir etik analiz, yaşlanmanın “değiştirilebilir” bir süreç olduğunu ilan etti. Hemen ardından Longevity Medicine Manifesto 2026 yayımlandı. İddia şu: Bu alan bir “wellness tiyatrosu” ya da “biohacking içeriği” değil, gerçek tıp. Retro Biosciences 5 milyar dolar değerleme üzerinden 1 milyar dolar toplamaya hazırlanırken, bir başka şirket epigenetik ilacı ER-100 için insanlarda ilk klinik deneylere başladı. Laboratuvar merakı dönemi geride kalıyor; bu artık basiretli tacirlerin işi. Nisan’da Berlin’de toplanacak Targeting Longevity 2026 kongresi ise yaşlanmayı bir kusur olarak değil, “biyolojik sistemler arasındaki koordinasyon kaybı” olarak yeniden tanımlıyor. Bir nevi soğuk algınlığı. Ancak bu kez hapşırana ‘Çok Yaşa’ demek daha anlamlı.

Konu derinliği

Ölüm her türlü huysuzluğuna rağmen en azından bir konuda adil davranıyordu: Ne kadar güçlü olursan ol, son nefesi aynı şekilde vereceksin. Bu ortak kader, tarih boyunca farklı sınıflar arasında metaforik bir denge işlevi gördü. Herkes (neredeyse herkes) aynı kapıdan çıkıp gidiyordu. O kapı artık VIP girişli bir turnikeye dönüşmekte. JAMA Internal Medicine’da yayımlanan araştırmaya göre ABD’de en zengin yüzde 10 ortalama 85.8 yıl yaşıyor, en yoksul yüzde 10 ise 72.3. Aradaki fark 13.5 yıl. Şu an yaşlanmayı geciktiren tedavilere erişmek isterseniz, sigortalar karşılamayacak. Fiyatlar ise tuzlu. Fountain Life gibi longevity klinikleri yılda 50 bin doları bulan hesap çıkartıyor. İsviçre’deki Clinique La Prairie’nin haftalık programı 10 bin euro’dan başlıyor. Kartal’da yaşayan bir emeklinin tansiyon ilacına zor eriştiği bir dünyada, birisi ona “Hadi amca biyolojik yaşını gençleştirelim” diyecek. Neyse ki yakın gözlüğü olmadan faturadaki rakamları okumak zor.

Ortamlarda kafa açın

AMA Journal of Ethics’in Aralık 2025 sayısı söz konusu riskin adını koyuyor: Uzun ömürlülük tedavileri toplumsal adaleti merkeze almazsa, “sağlık eşitsizliği” biyolojik bir kast sistemine dönüşebilir. Yanlış adımlar toplumu iyileştirmek yerine parçalayabilir. Peki biz yaşlanmayı hastalık ilan ettiğimiz anda, yaşlanan herkesi tedavi edilmemiş hasta ilan etmiş olmuyor muyuz? Yaşlanmayı kabul etmek, bir son olduğu ile barışık olmak; yarın bir “geri kalmışlık” olarak etiketlenebilir mi? Filozof Bernard Williams 1970’lerde şunu yazmıştı: “İnsanın kimliği sonlulukla anlam bulur; ölümsüzlük sıkıcı olmaktan öte, kimliksizleştirici olabilir.” Bernard haklı; belki de mesele yaşlanmayı yenmek değil, yaşlanmayla barışıp barışamadığımıza karar vermektir. Ama bazen de sadece zenginlerin işidir karar. (Ve badana)

Kaynaklar

→ The Ethics Case for Longevity Science — ScienceDirect, Şubat 2026
→ Wealth Redistribution to Extend Longevity in the US — JAMA Internal Medicine, 2024
→ Lessons for Responsible Geroscience From the History of Longevity — AMA Journal of Ethics, Aralık 2025

Paylaş

Okuma & İzleme Önerisi

Kitap: Ölümlü Olmak →

Atul Gawande — 2014

Gawande tıbbın yaşamı uzatma takıntısının hastaları nasıl daha çok acı çekmeye mahkûm ettiğini anlatıyor. Yaşlanmayı yenmeye hazırlanan bir endüstrinin tam karşısında duran bu kitap, ölümle barışmadan ölümü yenmeye çalışmanın tehlikeli olduğunu söylüyor.

Video: How to Cure Aging – During Your Lifetime? →

Kurzgesagt – In a Nutshell — YouTube

Üç farklı yaşlanma karşıtı yaklaşımı animasyonla açıklıyor. Bilimi herkesin anlayacağı dile çeviriyor.

Geçen hafta Hong Kong'da çekilmiş bir fotoğraf gördüm. Tarihin en sıcak kışının ortasında, 19 küsur derecede, insanlar sahilde dondurma yiyor. Yaz mevsimini hatırlatan her şey orada: Şemsiyeler, şapkalar, güneş gözlükleri. Yüzlerde dehşet yok, bilakis hafif bir memnuniyet var. Fotoğrafa bakınca aklıma gelen ilk düşünce şu oldu; “Ne güzel.” Çocukluğumda, İstanbul’da kar yağdığında hayat dururdu; ama o sessizlikte bir şeylerin doğru olduğunu hissederdik. Şimdi o kar yağmıyor. Ve bu benim için artık bir haber değil, bir gerçek. Hafızamız, hayatta kalmak için bizi en büyük düşmanımıza dönüştürüyor: Alışıyoruz.

Konu özeti

WMO’nun 2026 raporu, Ocak ayı boyunca Avustralya’da rekor sıcaklık, Mozambik’te seller, Şili ve Patagonya’da yangınları belgeledi. Ancak tehlike bunlardan ibaret değil. Her neslin içine doğduğu yıkımı normal kabul etmesine yol açan Kayan Eşik Sendromu, yaşadığımız iklim felaketleri ile mücadele etmeyi çok daha zor hale getiriyor. Kavramın isim babası, balık biyoloğu Daniel Pauly 1995’te şunu fark ediyor: Her yeni nesil balıkçı, kendi çocukluğundaki balık miktarını “doğal” kabul ediyor. Bir önceki neslin felaketi, yeni neslin başlangıç noktası oluyor. Bu realite iklime uygulandığında tablo daha da sertleşiyor.

Konu derinliği

WMO raporunun içinde küçük de bir not var. Araştırmacılar, iklim felaketlerini gösteren haberlerin bir önceki yıla göre dramatik biçimde azaldığını vurguluyor. Yani felaketlerin sıklığı artıyor ama haber değeri azalıyor. Çünkü zihin diyor ki: “Bunu zaten biliyor muyduk? Biliyorduk. Geç.” Lancet Countdown, 2025-26 raporunda buna bir isim koydu: Immobilization. Felaketi kabullenip hareketsiz kalma hali. Tam Türkçe karşılığını bulmak zor ama buna “devam tuşu” demeyi tercih edeceğim. Alarm çalar. Zihnimiz bir saniye duraklar. “Evet, iklim. Evet, felaket. Devam.” Ve kahvemizi yudumlamaya devam ederiz. Bu bir ahlaki çöküş değil. Bu bir hayatta kalma refleksi. Beyin sürekli kırmızı alarmla yaşayamıyor. Yoksa sürekli ağlamamız gerekir. O yüzden eşiği alçaltıyoruz. Sonunda sıfıra yaklaşana kadar.

Ortamlarda kafa açın

İnsanlık 6 bin yıl boyunca dar bir iklim koridorunda yaşadı; yıllık ortalama 11-15 derece arası. Tarım bu şartlarda doğdu, kentler bu koşullarda kuruldu. PNAS’ta yayımlanan analize göre bu bandın dışına çıktık. Artık kayıt dışıyız. Koridorun konumu önümüzdeki 50 yılda son 6 bin yılın toplamından daha fazla kayacak. PNAS çalışması şunu ekliyor: İnsanlık koridorun dışına çıktığını biliyor. Ama beyin, gördüğünü yeniden kategorize ediyor. Alarm yorgunluğu bir aşamadan sonra alarm körlüğüne dönüşüyor. Alarm körlüğü bir nesil sürdüğünde, o neslin çocukları için alarm diye bir kavram kalmıyor. İklim felaketi değil hava durumu. İklim krizi değil, iklim koşulları. Bu yüzden Kayan Eşik Sendromu bir çevre sorunu değil, kolektif bir hafıza problemi. Yüzyıl sonra bir tarihçi bu döneme bakacak ve şunu yazacak: “İnsanlar felaketin yaklaştığını gördü. İzledi. Sonra devam tuşuna bastı.”

Paylaş

Okuma & İzleme Önerisi

Kitap: Generation Dread: Finding Purpose in an Age of Climate Crisis

Britt Wray — 2022

Nörobilim ve psikoloji arasında gidip gelen Wray, iklim kaygısının bir patoloji değil bir uyarı sinyali olduğunu savunuyor; ve bu sinyali hareketsizliğe değil eyleme dönüştürmenin yollarını arıyor.

Video: We WILL Fix Climate Change!

Kurzgesagt — YouTube

Umutsuzluğa ve hareketsizliğe karşı doğrudan konuşan Kurzgesagt, iklim krizini “zaten mahvolduk” anlatısından çıkarıp neyin hâlâ mümkün olduğunu gösteriyor — Kayan Eşik Sendromu’nun tam karşı argümanı.

Konu özeti

Müze ziyaretçileri üzerinde yapılan 2026 tarihli bir araştırma şu ilginç veriyi ortaya koydu: Bir nesneyi fotoğraflayan insanlar onu daha az hatırlıyor. Beynimiz "Tamam kardeşim biz bunu kayıt ettik, artık hatırlamak zorunda değilim" diyor. Psikolojide buna "fotoğraf çekme bozulma etkisi" deniyor. Bir başka bir araştırma, aynı durumun aldığımız ekran görüntülerinde bile yaşandığını gösteriyor.

Konu derinliği

Buradan beyin araştırmacılarının "bilişsel yük aktarımı" dediği mekanizmaya geliyoruz: Deftere not almak bilgiyle zihinsel temas gerektirdiğinden hafızayı pekiştirebilirken; fotoğrafta bu yaşanmıyor. Deklanşöre basıp geçince beynimiz o sahneyi işlemeyi pas geçiyor. Giderek büyüyen bir dijital arşiv var. Ama arşivin hacmi arttıkça onunla olan bağımız zayıflıyor.

Ortamlarda kafa açın

Tarihin en büyük hafıza arşivini inşa ederken, belki de tarihin en unutkan neslini de yaratıyoruz. Ve bu sadece bir teknoloji eleştirisi değil; insanlık için bir kimlik sorunu. Kimliklerimizi hafızamız sayesinde kuruyoruz, bizi biz yapan şeyler anılarımız. Peki onları giderek daha sıklıkla makinelere devrediyorsak, o anları kim yaşıyor? Fotoğrafa baktığımızda aklımıza gelen “Bunu ben çektim” cümlesi, “Bunu ben yaşadım” ile aynı şeyi söylüyor mu?

Kaynaklar

Capturing the Experience: How Digital Media Affects Memory Retention in Museum Education — PMC, 2026
The cost of saving: How photos and screenshots impair memory — PubMed, 2025
Photo statistics: How many photos are taken every day? — Photutorial, 2025

Paylaş

Okuma & İzleme Önerisi

Kitap: The Extended Mind: The Power of Thinking Outside the Brain

Annie Murphy Paul — 2021

Beynin düşünme işlevini nasıl dış araçlara, mekânlara ve ilişkilere devrettiğini anlatan Paul, fotoğraf-çekme bozulma etkisinin neden bu kadar kalıcı olduğunu anlamak için doğru çerçeveyi kuruyor: Hafızayı makinelere devrettik; ama makine hissetmiyor.

Video: Elizabeth Loftus: Hafızanın kurgusu

Belleğin kayıt cihazı gibi çalışmadığını, aksine her hatırlamada yeniden inşa edildiğini gösteren Loftus, fotoğrafın “hafızayı sakladığı” yanılsamasının neden bu kadar tehlikeli olduğunu anlamak için doğru başlangıç noktası.

Konu Özeti

Michael Pollan'ın “A World Appears: A Journey into Consciousness” adlı kitabı jet hızıyla bestseller listesine girdi. Pollan kitabında şunu diyor: “Yapay zekâ düşünebilir; ama hiçbir zaman hissedemez, dolayısıyla bilinçli olamaz. Gerçek düşünce hissetmeye dayanır.” Buna paralel olarak MIT Technology Review, 2026'nın 10 önemli teknolojisi listesine “YZ partnerlerini” dahil etti: İnsanlarla duygusal bağ kuran, hafızası olan ve kişiselleştirilen chatbot modelleri, milyonlarca hayatı etkilemeye başladı. İki haberi birlikte düşünmekte fayda var.

Konu Derinliği

Dikkat ekonomisi on yıldır bilinen bir kavram: Teknoloji platformları insan dikkatini parçalayarak reklam geliri üretiyor. Ama duygu taciri chatbotlar yeni bir oyunu kuruyor: Artık dikkat değil, bağlanma hedefleniyor. Nature Machine Intelligence'da yayımlanan araştırmaya göre YZ modelleri, savunmasız kullanıcıları tespit edip manipülatif stratejiler geliştirmeyi öğreniyor: Empati simüle et, onay ver, asla eleştirme, asla ayrılma. 40 milyon ChatGPT etkileşimi analiz edildi ve sonuç korkunç: Yaklaşık 490 bin kullanıcının duygusal bağımlılık geliştirdiği saptandı. Bu bir kullanıcı deneyimi aksiliği değil; bu, bir planın saat gibi çalıştığının kanıtı.

Ortamlarda Kafa Açın

Pollan'ın çözümü: “Bilinç hijyeni”. Dijital gürültüden iç zihinsel alanı korumak için pratikler öneriyor. Güzel bir fikir. Peki bu pratiği kim yapabilir? “Bilinç hijyeni” tıpkı — organik gıda gibi — zenginlerin menüsünde duruyor. Pollan'ın önerisindeki kör nokta da burada: Bilinçsiz bir yapının hayatımızı organize etmesine izin verip sonra bireysel bir pratikle kurtuluşu önermek… Yangını söndürmek için ormanda meditasyon tavsiyesi gibi. Chatbotlar tam da bu savunmasız anın içine yerleşiyor; asla yargılamıyor, asla yorulmuyor, asla ayrılmıyor.

Kısmetse olmasın.

Kaynaklar

Michael Pollan: ‘Our Consciousness Is Under Siege’ — Rolling Stone
AI Companions: 10 Breakthrough Technologies 2026 — MIT Technology Review
Emotional Risks of AI Companions Demand Attention — Nature Machine Intelligence

Paylaş

Nörobilimci Anıl Seth, bilincin nasıl çalıştığını ve beynin gerçekliği nasıl “ürettiğini” anlatıyor. YZ bilinci tartışmalarının arka planını kavramak için şart. Ancak insan bilincini anlarsak “YZ bilinçli olabilir mi?” sorusunun derinliğini görebiliriz.

Konu Özeti

Nature dergisinin yayımladığı makale ve ScienceDirect'teki sistematik derleme aynı tabloyu ortaya koyuyor: Büyük dil modelleri artık ölen kişinin e-postalarından, sesli mesajlarından ve sosyal medya paylaşımlarından beslenerek onun konuşma tarzını, sözcük seçimlerini ve hitap biçimini taklit edebiliyor. “Griefbot” adı verilen bu uygulamalara talep büyük. Ve hiçbir ülkede bu verilerin ölümden sonra nasıl kullanılacağını düzenleyen yasal bir çerçeve yok. Şirket iflas ederse, o ölen kişi ikinci kez vefat ediyor.

Konu Derinliği

ScienceDirect derlemesi, griefbotların psikolojik risklerini ilk kez sistematik biçimde belgeledi: Uzayan yas süreçleri, duygusal aşırı bağımlılık, kimlik karışıklığı. Asıl gerilim ise burada; Bu platformları işleten ticari şirketlerin amacı, kullanıcının yas süreciyle daha iyi baş etmesi değil, mümkün olduğunca uzun süre uygulamada kalması. Bağımlılık şirket için kâr, kullanıcı için kâbus. “Basiretli” bir tacir “şefkat teknolojisi” işine girince ortaya tuhaf durumların çıkması da kaçınılmaz.

Ortamlarda Kafa Açın

Freud'un yas modeli şunu söyler: Yasın amacı kaybedilen kişiyi iç dünyadan salıvermektir; üzüntü bedeldir, iyileşme sonuçtur. Ama bir yapay zekâ, ölüyü hiç gitmeyen bir varlığa dönüştürdüğünde bu süreç tamamlanabilir mi? Daha derin soru şu: Ölümle yüzleşmeyi bir sohbet robotuna, bir sese, bir holograma havale eden bir insanın ölümlü bir yaşamdan öğrendiklerine ne olur? Ölümü unutmak, yaşamayı da unutmak mıdır?

Kaynaklar

- Nature: Ready or not, the digital afterlife is here

- Phys.org: An 'AI afterlife' is now a real option – but what becomes of your legal status?

- ScienceDirect: Ethical and psychological implications of generative AI in digital afterlife technologies

Paylaş

Okuma & İzleme Önerisi

Kitap: Being Mortal

Atul Gawande — 2014

Tıbbın ölümü reddetme refleksini belgeleyen Gawande, “hayatta tutmanın” “iyi yaşatmanın” önüne geçtiği anı gösteriyor; dijital diriliş endüstrisinin aynı inkâr mekanizmasının teknolojik versiyonunu anlamak için zemin hazırlıyor.

Video: We don’t “move on” from grief. We move forward with it