Kırık Çerçeve #6 🖼️ Kelimelerin bitmediği yerdeyiz: Sözcükler can alır mı?
Uluslararası hukuk, sivil halkı savaşlardan korumaya başlamıştı; dil onları yeniden namlunun ucuna koydu
Müdire koşarak sınıfa girdi. “Dua odasına geçin, hemen!” dedi. İlk füzeden sonra hayatta kalan çocukları topladı, ebeveynlere mesaj attı: “Gelin, çocuklarınızı alın.” İkinci füze tam o esnada dua odasını buldu. Sabah 10.45’ti. Minab’da normal bir cumartesi… ABD ön soruşturmasında ön bulgular açıklandı. Tahmin edildiği gibi, füze onların görünüyor. Bir ilkokulda en az 110 çocuk ve 26 öğretmenin katledilmesine verilen isim ise “collateral damage”.
Yan hasar.
Konu Özeti
ABD ve İsrail’in 28 Şubat 2026’da İran’a başlattığı hava saldırıları birinci ayını tamamlıyor. İlk günün en ağır sivil kaybı, Minab’daki Şeceretü Tayyibe İlkokulu’nda yaşandı: Tomahawk füzesi binayı üç ayrı darbede vurdu, yüz ondan fazla çocuk hayatını kaybetti. ABD ordusu füzenin Tomahawk olduğunu tespit etti.
Konu Derinliği
Kelimelerin tarihini bilmek savaşları anlamayı kolaylaştırabiliyor. “Collateral damage” ifadesi ilk kez 1961’de ekonomist T.C. Schelling’in bir nükleer strateji makalesinde geçti. Nükleer saldırı senaryolarında sivil kayıplar için tasarlanmış bir muhasebe kavramıydı. Terim, Vietnam Savaşı’nda ordu jargonuna yerleşti. 1991 Körfez Savaşı’ndan sonra İngilizce sözlüklere girdi. Burada istisnai bir kullanımdan bahsetmek mümkün değil, “rutin” için üretilmiş bir söz öbeği bu.
Daha ilginç bir bilgi: 1949 Cenevre Sözleşmeleri ve 1977 protokolleri sivillerin savaşlarda hedef alınmasını uluslararası hukuk kurallarıyla yasakladı. Collateral damage de ne tesadüftür ki tam bu yasaklardan sonra popülerleşti.
Yasalar sivil halkı korumaya başladı; dil onları yeniden namlunun ucuna koydu.
Oxford’lu dilbilimci Deborah Cameron, Verbal Hygiene kitabında terimi üç kelime ile tanımlıyor: “Soyut, failsiz ve duygusuz. İnsanlar olayı gerçek bir eylemle ilişkilendirseler bile tiksinti veya ahlaki öfkeden korunuyorlar.”
Collateral damage nasıl bu kadar iyi çalışıyor? Parçalara bölelim: “İkincil” anlamına da gelen “Collateral” günlük dilde kredi teminatı demek; olumlu bir çağrışım taşıyor. Nötr yapısı olan “Damage” yani hasar, insanlar için değil eşyalar için kullanılan bir sözcük. Paketler kargoda hasar görür, insanlar değil. Biz yaralanır, parçalanır veya ölürüz. Ama eğer masum insanları bombalarla öldürecekseniz onları eşyalaştırmak gerekebiliyor. İki kelime bir araya gelince de Deborah Cameron’ın dediği gibi soyut (kanın yerini mürekkebin aldığı), failsiz (suçlunun olay mahallinden kaçırıldığı) ve duygusuz (savaşa bankacılık işlemi havası veren) bir tablo ortaya çıkıyor.
Dilin ölüm ve vahşeti hafifletmeye çabaladığı tek vaka bu değil: Kinetic military action (Savaş). Friendly fire (Kendi askerini öldürmek). Surgical strike (Sivil ölüm riski barındıran ağır hava saldırısı). Enhanced interrogation (İşkence). Kulağa tanıdık geldi, değil mi?
Ortamlarda Kafa Açın
2015’te Kunduz’da Sınır Tanımayan Doktorlar hastanesi GPS koordinatlarını ABD’ye üç kez bildirmesine rağmen bombalandı; 42 kişi öldü. Pentagon kararı “Hata, ama savaş suçu değil” oldu. On altı askere idari ceza verildi, biri bile hakim karşısına çıkmadı. Brown Üniversitesi’nin çalışmasına göre 11 Eylül’den bu yana ABD öncülüğündeki savaşlarda 432 binden fazla sivil doğrudan hayatını kaybetti. Pentagon soruşturmaların neredeyse tamamında “kusur yok” kararı verdi.
Kusursuz soruşturmalar.
Sivillerin korunmasını emreden uluslararası sözleşmelerdeki kelimeler, o sivillerin ölümünü “kabul edilebilir” kılan sözcüklerin altında eziliyor. Müdire hanım ikinci füzeyi çocuklarla dua odasında beklerken, (Tomahawk’ı fırlatanın niyeti öyle olmasa bile) o çocuklar zaten bir Excel tablosunun “kabul edilebilir” satırındaydı.
Dil, sadece dünyayı tanımlamak için değil, onu yeniden paketlemek için de var. Evet, savaş suçlarını kelimelerin arkasına saklamak bir gelenek, ama Minab’ı iki günde unutmanın tüm yükünü sözcüklerin üstüne atmak doğru mu?
Suçu perdeleyen kelimeler, gücünü bu katliamları hiç desteklemeyenlerin “üzücü ama kaçınılmaz hasarları” kabullenmesinden alıyor olabilir mi?
Kaynaklar
Time: More Than 100 School Children Were Killed in Iran. Evidence Points to a U.S. Missile Strike (Mart 2026)
Human Rights Watch: US/Israel: Investigate Iran School Attack as a War Crime (Mart 2026)
Amnesty International: US Strike on School That Killed Over 100 Children — Accountability (Mart 2026)
Brown University: Costs of War — Civilians Killed & Displaced (2024 güncelleme)
Just Security: Five Years On: Accountability and the Attack on the MSF Trauma Center in Kunduz (2020)
Deborah Cameron: Verbal Hygiene (Routledge, 1995) — “collateral damage” dilbilimsel analizi
Kitap Önerisi
Dirty Wars: The World Is a Battlefield — Jeremy Scahill (Nation Books, 2013)
Scahill, ABD’nin Yemen, Somali ve Afganistan’daki gizli operasyonlarını ve “sivil kayıp” hesaplarının nasıl kasıtlı biçimde muğlak tutulduğunu gösteriyor.
🔗 https://www.amazon.com/Dirty-Wars-Battlefield-Jeremy-Scahill/dp/156858671X
Video Önerisi
Kurzgesagt — “Syria, Israel, Ukraine — Is The World Getting More Violent?”
Son on yılın çatışma verilerini animasyonla görselleştiren bir analiz. 2014’ten bu yana savaş kaynaklı ölümlerin nasıl seyrettiğini, neden “barış dönemi” söyleminin artık geçersiz olduğunu ve hangi rakamları görmezden geldiğimizi anlatıyor.