Kırık Çerçeve #7 Dünya için kritik bir cümle: 'Lütfen kodu söyler misiniz?'
“Yine mi kargo geldi, dün de gelmişti.”
Kadıköy’de bir apartman dairesinin mutfağındayız. 1994 model bir buzdolabı çalışıyor. Motorun sesi o kadar yüksek ki artık onu kimse duymuyor. Tezgahın üstünde az önce gelmiş dört kargo kutusu var. Anneanne ağzının içinden söyleniyor: “Yine mi kargo geldi, dün de gelmişti.” Kutuların içindeki on iki parça giysi gardırobdaki yerini almayı bekliyor ama onlara yer açmak için önce “verilecek” kıyafetlere karar verilmesi lazım.
Bu arada 32 yaşındaki hâlâ ailesiyle yaşayan buzdolabı olanları izliyor. Arada titreme geliyor.
Konu Özeti
Circularity Gap Report 2024’e göre; 2016 ile 2021 arasında insanlık olarak 582 milyar ton ham madde kullandık. Oysa yirminci yüzyılın tamamında (Evet, 100 yılda) tüketilen miktar 740 milyar tondu. Altı yılda, koca bir yüzyılın yüzde 78’ini silip süpürdük.
Oynatalım Uğur’cum:
Konu Derinliği
Dedemizin evindeki buzdolabı 40 yıl çalışıyordu. Çünkü o dolap “evladiyelik” alınmıştı. Bir eşya eve girdiğinde onunla yazılı olmayan bir anlaşma yapılırdı: Sen bana iyi bak, ben de sana uzun süre hizmet edeyim. Şimdi o anlaşmanın yerini “kullan-at” dönemi aldı. Ama mesele nostalji değil, mesele matematik.
1865’te İngiliz ekonomist William Stanley Jevons bir paradoks fark etti: Buharlı makineler kömürü daha verimli kullanmaya başladıkça, kömür tüketimi azalmıyordu. Artıyordu. Verimlilik maliyeti düşürdü ama düşen maliyet tüketimi patlattı.
Bir buçuk asır sonra halen aynı tuzağın içindeyiz. “Fatura azalsın” diye LED ampul aldık, sonra evin her köşesine ışık taktık. Hepimiz kişisel pavyonlarımızda yaşar gibiyiz. Tasarruf ederek gelen elektrik faturasını artırmayı başardık. Akıllı telefonlar hayatımızı daha pratik hale getirdi, bu kez de ekrana günde altı saat bakar olduk. Arabalar az yaktıkça daha çok yol yapıyoruz. Verimlilik bizi kurtarmıyor; çünkü tasarruf ettiğimiz her noktayı daha fazla tüketmek için harcıyoruz. Pazarlık ettiğimiz bir malı orijinal fiyatından daha pahalıya almaya benziyor bu.
Moda endüstrisi bu döngünün en somut hallerinden biri.
Yılda 100 milyar giysi üretiliyor.
92 milyon ton tekstil atığı çıkıyor.
Bunun yüzde 73’ü çöpe gidiyor ya da yakılıyor.
Kıyafetler 15 yıl öncesine göre ortalama yüzde 36 daha az giyiliyor.
Bir giysi ortalama 7 ila 10 kez giyilip atılıyor.
Bu yüzden kargocular her gün zilimizi çalıp ‘Lütfen telefonunuza gelen kodu söyler misiniz?” diye soruyor.
Peki çözüm geri dönüşüm mü? Circularity Gap Report’a göre hayır. Teknik olarak geri dönüştürülebilir her şeyi geri dönüştürsek bile küresel döngüsellik oranı ancak yüzde 25’e çıkabiliyor. Sorun geri dönüşüm kapasitesi değil, koca bir yüzyılın kaynağını altı yılda yutan bir sistem.
“Sürdürülebilir tüketim” diye bize pazarlanan şeylerin çoğu; kağıt pipet, bez torba, organik pamuklu tişört, Jevons’un yüz altmış yıl önceki gözlemini doğruluyor: Vicdanımızı rahatlatıyor, sırtımızı koltuğa yaslıyor ve yarınlar olmayacak gibi “sepete ekle” butonuna tıklıyoruz.
Ve komik olan şey de biraz bu: Yarınlar olmayabilir.
Ortamlarda Kafa Açın
Dünya Aşırı Tüketim Günü’nü duydunuz mu? İnsanlığın o yılki doğal kaynak bütçesini bitirdiği tarih olarak belirleniyor. 2025’te 24 Temmuz’a düştü, yılın bütçesi bitti; kalan beş ay borçla geçti. Bu ne demek? Doğanın bir yılda verdiğini biz 7 ayda tüketiyoruz. Kalan 5 ayda kestiğimiz her ağaç, kirlettiğimiz her su ve bitirdiğimiz her kaynak; torunlarımızın “mirasından” çalınıyor. 1971’de bu tarih 25 Aralık’tı. Sadece 6 gün borçla kapatmıştık. Nasıl bugünkü noktaya geldik? Çünkü hızlandık.
Mutlu hissetmek için bir şeyler satın almak zorundayız. Ekonomi dünyası bize “Ekonomi büyümezse hepimiz aç kalırız” diyor. Ama dünya ekonomisi “Daha fazla kaynak ayıramam” diye direnmeye çalışıyor.
Biz bu esnada sahte bir “refah” algısının peşinde kargocular ile el ele koşturuyoruz. Telefona her onay kodu geldiğinde, dedemizin aldığı buzdolabına da bir titreme geliyor.
Kaynaklar
Circularity Gap Report 2024: CGR 2024 — Global Circularity Falls to 7.2% (Ocak 2024)
Circularity Gap Report 2025 / Deloitte: The Global Circularity Gap Report 2025 (Ocak 2025)
Karmactive: Global Circularity Falls to 7.2% as Material Use Nears 20th Century Total in Six Years
Earth Overshoot Day: Press Release 2025 — July 24
UN News: Fast Fashion Fuelling Global Waste Crisis (Mart 2025)
Rawshot AI: Fast Fashion Waste Statistics — Report 2026
Günün Verisi: 1971’den 2025’e nasıl geldik?
Kitap Önerisi
Simit Ekonomisi: 21. Yüzyıl İktisatçısı Gibi Düşünmenin Yedi Yolu — Kate Raworth (Doughnut Economics, Türkçe baskı: Tellekt Yayınları)
Raworth, sonsuz büyüme modelinin neden gezegenle uyumsuz olduğunu ve “büyümeden refah” fikrinin nasıl mümkün olabileceğini anlatıyor. Circularity Gap raporlarının arkasındaki felsefi çerçeveyi tek kitapta bulabileceğiniz bir kaynak.
Video Önerisi
A Healthy Economy Should Be Designed to Thrive, Not Grow — Kate Raworth
Kitap okumaya vaktim yok diyenlere Raworth, “donut modelini” sade bir dille anlatıyor. İç halka insanların temel ihtiyaçları, dış halka gezegenin sınırları. Arada kalan alan ve insanlığın güvenle yaşayabileceği alan ise giderek daralıyor.