Kırık Çerçeve #14 | Müzisyenin ölümü
Doksanlardan noksanlara: Neyi kaybettik?
Dave sabah yataktan kalktı ve posta kutusunun yanına gitti. Müzisyenliğin tek avantajı bu olabilir. Geç uyanmak. Üç ayda bir gelen zarfın “dayanılmaz hafifliğini” fark edince yüzü düştü. İçinde 21 sent vardı. Dave’in şarkıları 3 aylık dönemde 7 bin 800 kez çalınmıştı. Bu para 3 müzisyene bölünecekti. Kelle başı 7 sent. Trink para.
Dave bir hesap yaptı. 90’lı yıllarda satılan tek bir plağın kazancını elde etmek için 2026’da aynı şarkının 312 bin kez çalınması gerekiyordu. Hesabı yaptığına biraz pişman oldu, omzunu silkti ve yatağa geri döndü.
Konu özeti
90’larda büyümüş bir dinozor olarak ara ara kendime: “Müzik öldü” diyorum. Neden? Çünkü 2000’li yıllarda üretilen şarkıların çoğu bana eksik geliyor. Doksanlardan “noksanlara” geçişi kabullenemiyorum. Ama gerçek şu ki müzik ölmedi. Günde yüz bin yeni şarkı Spotify’a yükleniyor. Yılda 4,8 trilyon kez çal düğmesine basılıyor. Müzik üretiliyor, müzik tüketiliyor, müzik para basıyor.
Bu denklemde ne noksan? Müzisyenler.
Peki bütün bu para nereye gidiyor?
Daniel Ek, Spotify’ın kurucusu, 8,7 milyar dolarlık servete sahip. Tarihteki tüm müzisyenlerden daha zengin. Şöyle anlatayım: Jay-Z, Paul McCartney ve Taylor Swift’in servetini topluyoruz ve Ek’i geçemiyor.
Müzik ölmedi ama onu üreten insan ekonomik olarak piyasadan silindi. Bu yüzden müziğin değil müzisyenlerin yasını tutmaya başladım.
2000’li yıllar bir şeyleri gerçekten değiştirdi. Artık şarkıların yarısı bir hafta sonra Spotify Top 50'den düşüyor. ABD asgari ücretini kazanmak için yılda 5 milyon dinlenme gerekiyor. Hiç ‘dinlenmeden’ çalışsanız ve çok yetenekli olsanız da “asgari ücrete” ulaşmanın garantisi yok.
Dave’ler de hafifletilmiş çekini alıp yatağa geri dönüyor. Neden? Daniel Ek’ler daha zengin olsun diye.
Başka neyi kaybettik?
Kafanızda bir rock star imajı vardır: Otel odalarını perişan eden, partilerde içen, dağıtan, seviştiği insanların adını ertesi sabah unutan adamlar. İtiraf edin, gözünüzün önüne Guns N’ Roses’un Slash’i gibi yıldızlar geldi.
Slash, 16 yaşında liseyi bıraktı. Çünkü 12 saat gitar çalışmak istiyordu. Büyükannesinin dolabında tek telli bir akustik vardı; onunla başladı. Enstrümanına olan bağlılığı ve disiplini; en şöhretli, en partili yıllarda bile hiç azalmadı.
2014’te Whiplash filmi vizyona girdi. Bir davulcunun elleri kanayana kadar tek bir ritmi çalışmasını izledik. Film şunu diyordu: Yetenek önemli, ama beceri için bir insanın kendine on bin saat işkence etmesi gerekebilir.
Müzik endüstrisi, “umursamaz” zannettiğimiz sanatçıların hayatlarını adadıkları zanaatlerini de önemsizleştirdi.
Bugün 12 saat çalışan değil, on iki saniyede beat üreten makbul. Pro Tools yanlış notayı düzeltiyor, Auto-Tune vokali toparlıyor. Yapay zekâ da müziğe yeteneği olmayan sokaktaki herkesi işin içine sokacak son darbeyi vurmaya hazırlanıyor.
Konu derinliği
Öte yandan bu mesele duygusal değil, matematiksel. Kaset ve CD ekonomisi gitti. Plak şirketlerinin yetenek avcılığı / sanatçı geliştirme bütçesi gitti. Yerine “viral ol ya da öl” denklemi geldi. Pearl Jam’e verilen beş albümlük sözleşmeler yok artık; onun yerine TikTok’ta tutan ilk 15 saniyenin algoritmik teyidi var. İlk şarkı viral olmazsa ikinci şarkının canı cehenneme.
Size bu matematikle ilgili gerçek bir hikaye anlatayım.
Yıl 1986. Brooklyn’de bir benzinlik. Ellen Shipley adında bir kadın bir tebrik kartı gördü: “Heaven On Earth.” Kartı almadı ama cümleyi aklında tuttu.
Shipley o sıralar müzik endüstrisinden çıkmaya karar vermişti. (Son albümlerini kimsenin dinlememesi bu kararda etkili olmuş olabilir)
Ama bir gün telefon çaldı. Prodüktörü, “Belinda Carlisle için bir şarkı yaz” dedi. Shipley ayağa kalkıp Brooklyn’de gördüğü cümleyi tahtaya yazdı. 1987’de şarkı piyasaya çıktı: Heaven Is a Place on Earth.
ABD’de bir numara.
İngiltere’de bir numara.
Sadece İngiltere’de 700 bin plak satışı.
Shipley tek bir şarkıyla hayatını kurtaracak kadar zengin oldu.
Yıl 2013. Aynı şarkı. Heaven Is a Place on Earth. Pandora’da o yıl üç milyon kez dinlendi. Shipley’nin Pandora’dan kazandığı para: 40 dolar.
Aynı insan. Aynı şarkı. 27 yıl ara. İki farklı ekonomi.
Arada ne kırıldı?
Kaset. Walkman’in açma kapama düğmesi vardı, atlama düğmesi yoktu. Şarkıları geçemiyorduk. Metallica Master of Puppets’i 1986’da çıkardı. Albüm 54 dakika sürüyor; tek bir single çıkarılmadı, tek bir video klip çekilmedi. Yine de 10 milyon adet sattı. Yedinci şarkı “Orion” sekiz buçuk dakikalık bir enstrümantal eserdi. Gruplar albümlerin köşe bucağında kalmış şarkılara da yaratıcı yatırımlar yapıyordu. Bugün bu şaheserin yeniden parlayıp çocukların önüne düşmesi için ‘Tuhaf Şeylerin’ olması gerekiyor.
Sonra CD geldi. Şarkı atlama tuşu çıktı. Dinleyici parçalı tüketici oldu. Albüm bütünlüğü kırıldı.
MP3 çağı başladı. Albümün hikayesine bir darbe de “indirme” kültüründen geldi. Plak şirketlerinin gelir akışı kesildi. Ekosistem içeriden çürüdü.
Ve Spotify. Dağıtım algoritması getirdi. Gelir hacmi yeniden büyüdü. Sanatçı ise dinleyiciye ulaşmak için artık platformlarla pazarlık ediyor.
Ama bu pazarlıklar eşitler arasında değil.
Streaming gelirinin yüzde doksanı, sanatçıların yüzde birine gidiyor. Diğer doksan dokuza ne kalıyor? Cevap Dave’in zarfında. Yeni sanatçı olarak parlamayı, seni sevecek kitleye ulaşmayı, bağımsız şekilde yaratıcılığını notalara dökmeyi neredeyse imkansız kılacak bir sistem.
Şarkıların nasıl üretileceğine algoritma karar veriyor
Spotify çağında şarkı yapısı yeniden tasarlandı.
Seksenlerde ortalama bir şarkının intro uzunluğu 20 saniyenin üstündeydi. 2015’te beş saniyeye düştü.
Spotify dinleyicilerinin yüzde 25’i ilk beş saniyede şarkıyı geçiyor. Yüzde 35 otuzuncu saniyeyi göremiyor.
Şarkılar kısaldı, akor çeşitliliği azaldı, melodi karmaşıklığı çöktü.
Stairway to Heaven bugün bestelense büyük ihtimalle teliften para kazanamayacaktı (Vokal 53’üncü saniyede giriyor)
Ortamlarda kafa açın
Tüm bu keşmekeşin ortasına bir de yapay zekâ eklendi. İçimiz bir açıdan rahat çünkü YZ müzisyenin işini çalamayacak. Çünkü müzisyenin pek bir işi yok. Çürüme Spotify’dan çok önce başladı. Robotlardan sonra da gidişatın devam etmesi doğal.
Daniel Ek 2014'te “Apple Music, Amazon… Bunlar rakibimiz değil. Tek rakibimiz sessizlik” demişti. Kırık Çerçeve #13’te uzun uzun konuştuğumuz sessizlik. Amaç; ruhumuzu beslemesine alıştığımız ‘müzik aygıtını’ kullanarak ruhumuzun huzur bulacağı sessiz boşluklara saldırmak. Ne için? “Ek” gelir olsun diye.
Daniel Ek sözünün eriymiş. Spotify, 2017’de “Perfect Fit Content” denen bir program yürütmeye başladı. Hayalet bestecilerden ucuza şarkı sipariş ediyorlar; bunları da popüler listelerin içine yerleştiriyorlar. (Muhtemelen hayaletler gitti, YZ geldi)
Sessizliğimizle olan savaşlarında hiçbir kural yok. BAM BAM BAM!
Master of Puppets’ta James Hetfield şöyle diyor:
Taste me, you will see / Tadıma bak ve anla
More is all you need / Tek ihtiyacın ‘daha fazla’
Dedicated to / İşi gücü tek bu
How I'm killing you / Seni nasıl öldürdüğü
“Spotify Wrapped” sadece yıl sonu geleneği paketinde sunulmuş tatlı bir pazarlama harikasını ifade etmiyor.
Çaktırmadan, müziği üretenlerin içine hapsolduğu cehennemi de anlatıyor.
Kitap önerisi
📕 Liz Pelly, Mood Machine: The Rise of Spotify and the Costs of the Perfect Playlist
100’den fazla röportaj; eski Spotify çalışanları, bağımsız sanatçılar, plak şirketi sahipleri. Daniel Ek’in “Apple Music, Amazon — bunlar rakibimiz değil; tek rakibimiz sessizlik” cümlesinin kaynağı bu kitap; üstelik bunun bir röportajda değil, Spotify’ın iç toplantısında söylendiğini ortaya çıkaran da Pelly. Spotify’ı didik didik eden bir kitaptan bahsediyoruz: “Spotify müziği bir mood’a, sanatçıyı bir veri noktasına, dinleyiciyi bir gözetim hedefine indirgedi.”
Video önerisi
🎥 Jeanie Finlay, Sound It Out (2011)
Belgesel çekilmeden önceki 5 yılda, Birleşik Krallık’ta her 3 günde bir bağımsız plak dükkânı kapandı. Tipik bir Spotify belgeseli değil. Aksine; eskinin nasıl ortadan kaldırıldığının portresi. İngiltere’nin kuzeydoğusunda Stockton-on-Tees’te kalan son bağımsız plak dükkânının hikayesi. Tom adında bir adam, 70.000 plak, ve dükkânın etrafında dönen küçük bir topluluk: ergen heavy metal hayranları, orta yaşlı Status Quo aşığı, bir tabuta vinyl plak koymak isteyen yaşlı bir adam.
Podcast önerisi
🎙️ Damon Krukowski, Ways of Hearing — Radiotopia, 6 bölüm
Giriş sahnesindeki Dave’e ilham veren hikaye aslında Damon Krukowski’ye ait. Galaxie 500 davulcusu, "Tugboat"un yazarı, Pitchfork'ta 2012'de yayımladığı Making Cents yazısıyla streaming ekonomisinin matematiksel sömürüsünü ilk kez kayda geçiren adam. Bu altı bölümlük podcast, o yazının sesli devamı: analog'tan dijitale geçişin sadece müziği değil, zaman, mekân, sevgi, para, iktidar ve gürültü algımızı nasıl yeniden kurguladığını anlatıyor.